Η ακμή και η πτώση των αρχαίων Φαλάσσαρνων

 Τα Φαλάσσαρνα πρωτοκατοικήθηκαν κατά την ύστερη Νεολιθική και Πρωτο-Μινωϊκή εποχή. Κάποια ισχυρή φυσική καταστροφή κατά την πρώιμη εποχή του Χαλκού οδήγησε στην εγκατάλειψη της σεισμογενούς αυτής περιοχής, από όπου οι έντρομοι κάτοικοι απομακρύνθηκαν για περίπου 2000 χρόνια. Οι Δωριείς της Λακωνίας φαίνεται να ξανακατοίκησαν την θέση στα Φαλάσσαρνα κάπου στον 8ο - 7ο π.Χ. αι. χτίζοντας νέο οικισμό πάνω στα ερείπια του προϊστορικού.

Γραπτές επιγραφικές πηγές που αναφέρουν τα Φαλάσσαρνα εμφανίζονται γύρω στο 350 π.Χ. και τελειώνουν στα μέσα του 4ου αι. μ.Χ. Ο Σκύλλαξ (μέσα 4ου αι. π.Χ.) είναι ο πρώτος που αναφέρει τα Φαλάσσαρνα ως εξής: «μίας ημέρας ταξίδι από τη Λακεδαίμονα βρίσκεται το άκρο της Κρήτης, στο οποίο η πρώτη πόλη βρίσκεται εγκαθιδρυμένη προς την πλευρά που δύει ο ήλιος και ονομάζεται Φαλάσσαρνα. Έχει κλειστό λιμάνι».
Η πόλη – κράτος αυτή οργανώθηκε με κατάλληλο νομικό καθεστώς και πολιτικό σύστημα, με αποτέλεσμα την ανάπτυξη μίας προοδευτικής κοινωνίας:

"Τα Φαλάσσαρνα ήταν από τις πρώτες πόλεις οι οποίες είχαν νόμους που χαράσσονταν πάνω σε λίθους και τοποθετούνταν σε ιερά, (κυρίως την πρώιμη εποχή). Η πόλις - κράτος ακολουθούσε το δωρικό σύστημα που είχε και η Σπάρτη εκτός από τον βασιλιά. Βασιλείς δεν είχαν ποτέ, είχαν άρχοντες, τους ονόμαζαν Κόσμους  (Κόσμοι)  είχαν την Βουλή, Γερουσία, τους δούλους, ακριβώς ένα σύστημα δημοκρατικό όπως υπήρχε στην Αθήνα, και σε άλλες ελληνικές πόλεις"

Κύρια πηγή της οικονομίας των Φαλάσσαρνων ήταν η σχέση της με τη θάλασσα που την κατέστησαν διεθνές ναυτικό και εμπορικό κέντρο με πλούσιες οικονομικές και πολιτιστικές ανταλλαγές με τους λαούς της Ανατολής. "Έχουμε βρει νομίσματα, από διάφορες πόλεις όπως την Κυδωνία, την Πολυρρήνια, την Ελεύθερνα, Απτέρα, από Σικελία που σημαίνει ότι υπήρχε εμπόριο, ανταλλαγή προϊόντων. Έχουμε βρει αγγεία τα οποία προήλθαν από την Αίγυπτο με την οποία είχαν ανεπτυγμένες σχέσεις.

Φαλασσάρνιοι και Κρήτες  γενικά πηγαινοέρχονταν στο Βασίλειο των Πτολεμαίων και υπηρετούσαν ως μισθοφόροι, ανώτεροι αξιωματούχοι και σύμβουλοι"... "Οι Φαλασσάρνιοι ήταν περιζήτητοι  μισθοφόροι, οι οποίοι υπηρετούσαν σε διάφορους στρατούς όπως του Μεγάλου Αλεξάνδρου αλλά και των Περσών και αργότερα στα «ελληνιστικά» Βασίλεια των διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου . Στη Μάχη της Ισσού , όπου κατατροπώθηκε ο βασιλιάς Δαρείος από τη μια πλευρά πολεμούσαν οι Κρήτες τοξότες, μισθοφόροι με τον Μέγα Αλέξανδρο και από την άλλη, μισθοφόροι που πολεμούσαν με τον Δαρείο".

Η ναυτική υπεροχή και κυριαρχία των Φαλάσσαρνων στη θάλασσα - έλεγχε όλα τα παράλια της Δυτικής Κρήτης, από το Ακρωτήριο Κριός μέχρι τα Αντικύθηρα, ήταν αυτή που της έδωσε μια θέση στην ιστορία του αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού.

Τα δημόσια λουτρά

"Εξ ’ανάγκης ανέπτυξαν αυτόν τον πολιτισμό, δεν είχαν διέξοδο από πουθενά παρά μόνο από τη θάλασσα. Από τη μια πλευρά είναι το βουνό και από την άλλη ένας σχετικά μικρός κάμπος και σε αυτήν την περιοχή έπρεπε να ζήσουν και να προχωρήσουν τον πολιτισμό τους, με όλα τα δεδομένα που είχε η γη εκείνη την εποχή" , εξηγεί η κ. Χατζηδάκη που τονίζει ότι σε αυτό το άκρο της Κρήτης αναπτύχθηκε ένας πολιτισμός, με διακριτά χαρακτηριστικά, ο οποίος δεν ήταν γνωστός μέχρι σήμερα.

Η ισχυρή πόλη της θάλασσας, τα Φαλάσσαρνα ή (η Φαλάσσαρνα)  ήκμασε από τον 4ο αι. π. Χ, όταν Περσικός χρυσός άρχισε να διεισδύει στον Ελληνικό κόσμο με στόχο την αναχαίτιση της προέλασης του Μεγάλου Αλεξάνδρου εναντίον του βασιλιά Δαρείου και της αυτοκρατορίας του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι Φαλασσάρνιοι με χρήματα των Περσών άρχισαν να ανυψώνουν στην πόλη τείχη, και άλλα οικοδομήματα στρατιωτικής αρχιτεκτονικής. Η πόλη-κράτος των Φαλάσσαρνων έκοψε αργυρά και χάλκινα νομίσματα, λάτρευε την θεά Δίκτυννα σε δικό της ναό, πάνω στην ακρόπολη και διέθετε εργαστήρια επεξεργασίας μετάλλων. 

Σήμερα το λιμάνι και οι εγκαταστάσεις του βρίσκονται στην ξηρά, μετά την ανύψωση της ακτής 6 - 9 μ., πιθανότατα εξαιτίας του ισχυρού του 365 μ.Χ.

Τα εργαστήρια παραγωγής αγγείων και γλυπτών στα  Φαλάσσαρνα  παρήγαγαν καλλιτεχνήματα μιμούμενα τις Αθηναϊκές τεχνικές.
Οι πηγές της ακμής των Φαλάσσαρνων, προέρχονταν και από την διεθνή πειρατεία και το οργανωμένο δουλεμπόριο, κάτι που προκάλεσε την οργή της Ρώμης.

Τα  Φαλάσσαρνα καταστράφηκαν πρώτα από τους Ρωμαίους το 67 π.Χ. κατά την διάρκεια της περίφημης εκστρατείας του Μέγα Πομπήϊου κατά των πειρατών της Κιλικίας καθώς και κατά τις επιχειρήσεις του Κουίντου Καικίλιου Μέτελλου εναντίον των Κρητικών πόλεων.

Στα Φαλάσσαρνα έχουν εντοπιστεί μέρη κτιρίων, ενώ σε κοντινή απόσταση από το λιμάνι έχει εντοπιστεί η ακρόπολη πάνω από το λιμάνι με ίχνη από τα ισχυρά της τείχη. Επίσης, ανατολικά του λιμανιού έχει εντοπιστεί το νεκροταφείο της πόλης με 43 αρχαϊκούς τάφους. Η επικράτεια της εκτεινόταν ως και το άκρο της Χερσονήσου, όπου υπήρχε και ναός. Επίσης, λίγο πριν φτάσει κάποιος στα Φαλάσαρνα υπάρχει ένας σκαλισμένος θρόνος, που ήταν πιθανώς αφιερωμένος στο θεό της θάλασσας, Ποσειδώνα, ή απλώς ένα βήμα για ομιλητές.

"Από την ανάλυση της στρωματογραφίας ξέρουμε ότι μετά την καταστροφή που προκάλεσαν οι Ρωμαίοι, ακολούθησαν δύο μεγάλες φυσικές καταστροφές. Η μια έγινε το 66 μ. Χ, όπου ένα μεγάλο τσουνάμι, ύστερα από δυνατό σεισμό, άφησε τα ίχνη του στα στρωματογραφικά δεδομένα. Η δεύτερη, που ήταν και το τελικό χτύπημα για τα Φαλασσάρνα, ήρθε το 365 μ.Χ. όταν ένας από τους ισχυρότερους σεισμούς που καταγράφτηκαν στην ιστορία της ανθρωπότητας, όπου ανυψώθηκε το δυτικό άκρο της Κρήτης, ανέδυσε από τα βάθη της θάλασσας ολόκληρη την παραλιακή ζώνη του κάμπου των Φαλάσσαρνων σε μερικά μόνο δευτερόλεπτα ανυψώνοντας την ακτή κατά 6.5 μ.. ενώ το τσουνάμι που ακολούθησε, πλημμύρισε την πόλη καταχώνοντας το λιμάνι της κάτω από τόνους θαλασσίων αποθέσεων και λάσπης για 1600 χρόνια.

  Η συστηματική ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως τους πέντε  από τους επτά  οχυρωματικούς πύργους του λιμανιού, που χρονολογούνται στο β' μισό του 4ου αι. π.Χ. όπου ο  πρώτος είναι κυκλικός και οι άλλοι  παραλληλόγραμμοι .

Τμήμα  ημικυκλικής προκυμαίας 

Το λιμάνι συνδεόταν με τη θάλασσα με τεχνητό κανάλι (μήκους 50 μ., πλάτους 10 μ. και βάθους 2 μ.) και ήταν ενταγμένο στην οχύρωση της πόλης. μετά από έτη πολλά οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν τα Φαλάσσαρνα το 69 π.Χ., για να εξασφαλίσουν ότι το λιμάνι δεν θα χρησιμοποιούταν ποτέ ξανά από πολεμικά πλοία.

Ο αρχαιολογικός χώρος στα αρχαία  Φαλάσσαρνα  περιλαμβάνει το λιμάνι, την ακρόπολη και τα νεκροταφεία της πόλης. Το λιμάνι της αρχαίας πόλης, διαστάσεων 100 x 75 μ., ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια στην αρχαιότητα και το μοναδικό "κλειστό" στη δυτική Κρήτη και κατασκευάστηκε σε λιμνοθάλασσα που προϋπήρχε.

Τρεις άνω εικόνες -Αρχαία λατομεία της πόλεως 

Ένας ένδοξος Ελληνικός πολιτισμός, που άκμασε για περίπου 300 χρόνια στην περιοχή, χάθηκε, παραμένοντας θαμμένος κάτω από την γη της Φαλασσάρνας, της πόλης που "βρίσκεται εγκαθιδρυμένη προς την πλευρά που δύει ο ήλιος", για να ανακαλυφτεί αιώνες μετά και πάλι

ΨΗΦΙΑΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Η κα Ελπίδα Χατζηδάκη, η αρχαιολόγος στην οποία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η ανάδειξη των αρχαίων Φαλάσσαρνων αναφέρθηκε σε ένα πρόγραμμα εφαρμογής εικονικής περιήγησης για έξυπνα κινητά τηλέφωνα  και ηλεκτρονικές  ταμπλέτες.

Μέσω αυτών, ο επισκέπτης θα είναι σε θέση, προχωρώντας μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, να εντοπίζει όλα τα μνημεία του, να μαθαίνει την ιστορία τους και να βλέπει βίντεο στο κινητό και στον υπολογιστή του πώς ήταν η περιοχή πριν από 2.300 χρόνια!

Δείτε την εντυπωσιακή εφαρμογή με την εικονική αναπαράσταση των Αρχαίων  Φαλάσσαρνων , από την αρχαιολόγο Ελπίδα Χατζηδάκη:

https://ellinondiktyo.blogspot.com/