του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.
Η εποχή της μεγάλης μετάβασης – Όταν αλλάζει ο κόσμος και επαναπροσδιορίζεται ο άνθρωπος
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου οι κοινωνίες δεν αντιλαμβάνονται αμέσως το μέγεθος της αλλαγής που συντελείται. Οι μεγάλες μεταβάσεις σπάνια εμφανίζονται ως ένα μοναδικό γεγονός. Συνήθως διαμορφώνονται σταδιακά, μέσα από την αλληλεπίδραση τεχνολογικών ανακαλύψεων, πολιτικών ανακατατάξεων και κοινωνικών μεταβολών.
Η εποχή μας φαίνεται να βρίσκεται σε μια τέτοια ιστορική καμπή.
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ), η βιοτεχνολογία, η επεξεργασία γονιδίων, η ρομποτική και η ψηφιακή διασύνδεση δεν αλλάζουν απλώς τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε ή επικοινωνούμε. Επηρεάζουν βαθύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γνώση, την εξουσία και ακόμη και την ίδια την ανθρώπινη ταυτότητα.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, ο άνθρωπος δεν προσπαθεί μόνο να κατανοήσει τη φύση γύρω του, αλλά αποκτά τη δυνατότητα να παρέμβει στη βιολογική και γνωστική του υπόσταση.Η αλλαγή αυτή δημιουργεί έναν νέο ορίζοντα δυνατοτήτων, αλλά ταυτόχρονα γεννά πρωτοφανή ηθικά και πολιτικά ερωτήματα.
Το ζήτημα πλέον δεν είναι μόνο:
Τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία;
Αλλά:
Ποιος αποφασίζει πώς και για ποιο σκοπό θα χρησιμοποιηθεί;
Η έννοια της «Νέας Τάξης Πραγμάτων» και η αλλαγή της παγκόσμιας ισορροπίας
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ανασφάλειας και ταχύτατων μεταβολών επανέρχεται έντονα στον δημόσιο διάλογο η έννοια της «Νέας Τάξης Πραγμάτων».
Ο όρος χρησιμοποιήθηκε κυρίως μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου για να περιγράψει τη νέα διεθνή πραγματικότητα που διαμορφώθηκε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και την ανάδειξη των Ηνωμένων Πολιτειών ως κυρίαρχης παγκόσμιας δύναμης [9].
Ο τότε πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος χρησιμοποίησε τη φράση στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αναφερόμενος σε μια διεθνή τάξη που θα βασιζόταν στη συνεργασία, στους διεθνείς θεσμούς και στη συλλογική ασφάλεια [9].
Με την πάροδο των ετών, όμως, η έννοια απέκτησε διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές ερμηνείες. Για ορισμένους αποτελεί μια ουδέτερη περιγραφή της μετάβασης από τον διπολικό κόσμο του Ψυχρού Πολέμου σε ένα παγκοσμιοποιημένο διεθνές σύστημα. Για άλλους εκφράζει την ανησυχία ότι η εξουσία μετακινείται σταδιακά από τους παραδοσιακούς δημοκρατικούς θεσμούς προς λιγότερο ελεγχόμενα κέντρα ισχύος, όπως μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες, χρηματοπιστωτικά δίκτυα, τεχνολογικοί κολοσσοί και υπερεθνικοί οργανισμοί.
Εδώ απαιτείται μια προσεκτική διάκριση.
Η ανησυχία για τη συγκέντρωση ισχύος δεν αποτελεί από μόνη της θεωρία συνωμοσίας. Η σύγχρονη πολιτική επιστήμη αναγνωρίζει ότι η παγκοσμιοποίηση και η ψηφιακή οικονομία έχουν δημιουργήσει νέες μορφές επιρροής, οι οποίες δεν περιορίζονται πλέον αποκλειστικά στα εθνικά κράτη.
Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες διαθέτουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι ενημερώνονται και επικοινωνούν και σε ορισμένες περιπτώσεις αποκτούν επιρροή που προσεγγίζει εκείνη παραδοσιακών πολιτικών θεσμών [8].
Η ψηφιακή εξουσία και ο «καπιταλισμός επιτήρησης»
Η λεγόμενη «ψηφιακή εξουσία» αποτελεί πλέον ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα του 21ου αιώνα. Η αξία των δεδομένων έχει μετατραπεί σε στρατηγικό πόρο, αντίστοιχο με την ενέργεια και τις πρώτες ύλες προηγούμενων εποχών.
Η Shoshana Zuboff υποστηρίζει ότι η ψηφιακή οικονομία δημιούργησε ένα νέο μοντέλο οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης, τον «καπιταλισμό επιτήρησης», όπου η ανθρώπινη συμπεριφορά συλλέγεται, αναλύεται και μετατρέπεται σε προϊόν πρόβλεψης και εμπορικής αξιοποίησης [8].
Η ανάλυση της Zuboff έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις, ωστόσο αναδεικνύει ένα πραγματικό ζήτημα: Την αυξανόμενη σχέση μεταξύ δεδομένων, εξουσίας και ανθρώπινης αυτονομίας.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή. Η τεχνολογία αποτελεί εργαλείο και η αξία της εξαρτάται από τον τρόπο χρήσης της. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι:
Ποιος ελέγχει την τεχνολογία; Με ποιους κανόνες; Και προς όφελος ποιων;
Αυτό ακριβώς το σημείο συνδέει τη συζήτηση για τη νέα παγκόσμια ισχύ με την ανάδυση του μεταανθρωπισμού.
Εάν η «Νέα Τάξη Πραγμάτων» αφορά το ποιος διαθέτει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις κοινωνίες, ο μεταανθρωπισμός αφορά κάτι ακόμη βαθύτερο:
Ποιος θα έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει τον ίδιο τον άνθρωπο;
Ο μεταανθρωπισμός: μία υπόσχεση υπέρβασης των ανθρώπινων ορίων
Ο μεταανθρωπισμός δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική τάση. Είναι ένα φιλοσοφικό και διανοητικό ρεύμα που υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος μπορεί να υπερβεί ορισμένους από τους φυσικούς περιορισμούς του μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας.
Οι υποστηρικτές του θεωρούν ότι η γήρανση, οι ασθένειες, οι περιορισμοί της μνήμης και οι βιολογικές αδυναμίες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αναπόφευκτα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης κατάστασης, αλλά ως προβλήματα που μπορούν να περιοριστούν ή ακόμη και να ξεπεραστούν [1].
Ο Nick Bostrom, ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς του μεταανθρωπιστικού κινήματος, υποστηρίζει ότι η τεχνολογία μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική επέκταση των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Σύμφωνα με τον ίδιο, η επιθυμία υπέρβασης των φυσικών περιορισμών αποτελεί συνέχεια μιας διαχρονικής ανθρώπινης προσπάθειας για γνώση, αυτοβελτίωση και πρόοδο [1].
Από αυτή την οπτική, ο μεταανθρωπισμός δεν παρουσιάζεται ως άρνηση της ανθρώπινης φύσης, αλλά ως επόμενο στάδιο της ανθρώπινης δημιουργικότητας.
Ωστόσο, ακριβώς εδώ αρχίζει η μεγάλη φιλοσοφική σύγκρουση.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο:
«Μπορούμε να αλλάξουμε τον άνθρωπο;»
Το βαθύτερο ερώτημα είναι:
«Κάθε αλλαγή που είναι τεχνικά δυνατή είναι ταυτόχρονα και ηθικά επιθυμητή;»
Η τεχνολογική δυνατότητα και τα όρια της ηθικής
Η ιστορία έχει δείξει ότι η επιστημονική δυνατότητα δεν ταυτίζεται πάντοτε με την ηθική ορθότητα.
Οι ίδιες τεχνολογικές ανακαλύψεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την απελευθέρωση αλλά και για τον έλεγχο, για τη θεραπεία αλλά και για την καταστροφή.
Η πυρηνική τεχνολογία αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ίδια γνώση που επέτρεψε την παραγωγή ενέργειας δημιούργησε και όπλα μαζικής καταστροφής. Το δίδαγμα είναι ότι η επιστήμη χρειάζεται όχι μόνο τεχνική ικανότητα, αλλά και ηθική, πολιτική και κοινωνική εποπτεία.
Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση για το μέλλον του ανθρώπου δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στους επιστήμονες ή στις αγορές. Αποτελεί ζήτημα πολιτισμού και δημοκρατίας.
Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα ίσως δεν είναι αν ο άνθρωπος θα αποκτήσει νέες δυνατότητες. Αυτό πιθανότατα θα συμβεί.
Η μεγάλη πρόκληση είναι αν, μέσα σε αυτή τη διαδικασία, θα διατηρήσει την αντίληψη ότι η αξία του ανθρώπου δεν εξαρτάται από την ταχύτητα, την παραγωγικότητα ή την τεχνολογική του ενίσχυση.
Ο άνθρωπος δεν έχει αξία επειδή είναι πιο αποτελεσματικός από μια μηχανή.
Έχει αξία επειδή είναι άνθρωπος.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η καρδιά της αντιπαράθεσης για τον μεταανθρωπισμό.
Δεν αφορά μόνο την τεχνολογία.
Αφορά το μέλλον της ανθρώπινης ελευθερίας.
Ο μεταανθρωπισμός ως νέο όραμα για τον άνθρωπο – Υπόσχεση απελευθέρωσης ή κίνδυνος νέας εξάρτησης;
Ο μεταανθρωπισμός αποτελεί ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα φιλοσοφικά και τεχνολογικά ρεύματα της εποχής μας. Δεν είναι απλώς μια συζήτηση για νέες εφευρέσεις ή επιστημονικές δυνατότητες. Στην ουσία του βρίσκεται ένα ερώτημα:
Ποια θα είναι η σχέση του ανθρώπου με την ίδια του την εξέλιξη;
Οι υποστηρικτές του θεωρούν ότι η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου η επιστήμη δεν θα περιορίζεται πλέον στην κατανόηση του ανθρώπου, αλλά θα μπορεί να επηρεάζει ενεργά τις σωματικές, νοητικές και βιολογικές του δυνατότητες.
Η ιδέα αυτή παρουσιάζεται συχνά ως φυσική συνέχεια της ανθρώπινης ιστορίας. Από την ανακάλυψη της γραφής μέχρι την ιατρική επανάσταση, ο άνθρωπος χρησιμοποίησε εργαλεία για να ξεπεράσει περιορισμούς που κάποτε θεωρούνταν ανυπέρβλητοι. Η ιατρική αντιμετώπισε ασθένειες, η τεχνολογία αύξησε τις δυνατότητες επικοινωνίας και η επιστήμη διεύρυνε τα όρια της γνώσης.
Γιατί, λοιπόν, να αποτελεί εξαίρεση η προσπάθεια βελτίωσης της μνήμης, της υγείας ή της διάρκειας ζωής μέσω της τεχνολογίας;
Το ερώτημα όμως δεν είναι αν ο άνθρωπος πρέπει να χρησιμοποιεί την επιστήμη για να βελτιώσει τη ζωή του.
Αυτό αποτελεί αναμφισβήτητα θετική επιδίωξη.
Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
Υπάρχει κάποιο σημείο όπου η βελτίωση μετατρέπεται σε αλλαγή της ίδιας της ανθρώπινης φύσης;
Εδώ βρίσκεται η βασική ένσταση απέναντι στον ακραίο μεταανθρωπισμό. Η κριτική δεν αφορά την επιστημονική πρόοδο, αλλά την πιθανότητα η τεχνολογία να πάψει να είναι εργαλείο του ανθρώπου και να μετατραπεί σε μηχανισμό επαναπροσδιορισμού του.
Klaus Schwab και η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση: Η τεχνολογία ως δύναμη μεταμόρφωσης
Ο Klaus Schwab, ιδρυτής του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, συνέδεσε το όνομά του με την έννοια της «Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης». Στο έργο του υποστηρίζει ότι η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια περίοδο όπου η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η ρομποτική, το διαδίκτυο των πραγμάτων και η επεξεργασία τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων συγκλίνουν, δημιουργώντας μια νέα σχέση μεταξύ ανθρώπου και τεχνολογίας [2].
Η περιγραφή αυτή αντανακλά μια πραγματική παγκόσμια τάση. Η σύγκλιση ψηφιακών και βιολογικών τεχνολογιών αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις του 21ου αιώνα.
Η ΤΝ ήδη επηρεάζει την εργασία, την υγεία, την εκπαίδευση, την οικονομία και την ασφάλεια.
Η γενετική μηχανική ανοίγει νέες δυνατότητες στην αντιμετώπιση ασθενειών.
Η ρομποτική αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο παράγουμε και εργαζόμαστε.
Ωστόσο, η κριτική απέναντι στο όραμα της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης επικεντρώνεται κυρίως στο ζήτημα της εξουσίας.
Η τεχνολογική μετάβαση δεν πραγματοποιείται σε ένα ουδέτερο περιβάλλον. Πραγματοποιείται μέσα σε κοινωνίες όπου υπάρχουν ανισότητες, ανταγωνισμοί και διαφορετική πρόσβαση στους πόρους.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι:
Ποιος θα ελέγχει τις τεχνολογίες που μπορούν να επηρεάσουν τόσο βαθιά την ανθρώπινη ζωή;
Εάν οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, της γενετικής τροποποίησης και της βιολογικής ενίσχυσης συγκεντρωθούν σε λίγους κρατικούς ή ιδιωτικούς φορείς, τότε υπάρχει ο κίνδυνος μια τεχνολογική επανάσταση που παρουσιάζεται ως απελευθερωτική να δημιουργήσει νέες μορφές εξάρτησης.
Η ιστορία δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική αλλαγή δημιουργεί όχι μόνο ευκαιρίες αλλά και νέες μορφές ισχύος.
Η βιομηχανική επανάσταση δημιούργησε τεράστιο πλούτο, αλλά ταυτόχρονα οδήγησε σε κοινωνικές ανισότητες, εκμετάλλευση εργαζομένων και ανάγκη δημιουργίας νέων κοινωνικών θεσμών προστασίας.
Το ίδιο ερώτημα τίθεται σήμερα για την ψηφιακή και βιοτεχνολογική επανάσταση.
Yuval Noah Harari: Ο άνθρωπος ως πληροφοριακό σύστημα;
Ιδιαίτερη θέση στη σύγχρονη συζήτηση κατέχει ο ιστορικός Yuval Noah Harari. Μία αμφιλεγόμενη προσωπικόυητα. Στα έργα του εξετάζει τη σχέση μεταξύ τεχνητής ΤΝ, δεδομένων και ανθρώπινης εξέλιξης, υποστηρίζοντας ότι η ανθρωπότητα μπορεί να εισέρχεται σε μια εποχή όπου οι αλγόριθμοι θα έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν, να προβλέπουν και να επηρεάζουν ανθρώπινες συμπεριφορές σε πρωτοφανή βαθμό [3].
Η πιο προκλητική διάσταση της σκέψης του αφορά την πιθανότητα ο άνθρωπος να αντιμετωπιστεί στο μέλλον κυρίως ως ένα σύστημα βιολογικής πληροφορίας.
Η τεράστια δυνατότητα συλλογής και επεξεργασίας δεδομένων, σε συνδυασμό με την τεχνητή νοημοσύνη και τη βιοτεχνολογία, δημιουργεί πράγματι νέα ερωτήματα σχετικά με την αυτονομία και την ελευθερία.
Η κριτική απέναντι στον Harari δεν αφορά τόσο τις τεχνολογικές προβλέψεις του, όσο τις φιλοσοφικές συνέπειες που μπορεί να προκύψουν.
Εάν ο άνθρωπος αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως σύνολο βιολογικών μηχανισμών και δεδομένων, υπάρχει ο κίνδυνος να υποβαθμιστούν στοιχεία που δεν μπορούν εύκολα να μετρηθούν:
- η συνείδηση,
- η ηθική ευθύνη,
- η εσωτερική εμπειρία,
- η πνευματική διάσταση,
- η μοναδικότητα του προσώπου.
Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς πληροφορία. Είναι φορέας νοήματος.
Τεχνητή Νοημοσύνη, ψηφιακή εξουσία και η δημοκρατική πρόκληση
Εάν ο μεταανθρωπισμός αποτελεί τη φιλοσοφική συζήτηση για το μέλλον της ανθρώπινης φύσης, η ΤΝ αποτελεί το πεδίο στο οποίο αυτή η συζήτηση παύει να είναι θεωρητική και μετατρέπεται σε καθημερινή πραγματικότητα.
Η ΤΝ δεν αποτελεί πλέον μια μακρινή τεχνολογική υπόσχεση. Βρίσκεται ήδη μέσα στις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές δομές: στις μηχανές αναζήτησης, στις τραπεζικές υπηρεσίες, στην ιατρική διάγνωση, στην εκπαίδευση, στη βιομηχανία, στην ασφάλεια και στον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι πληροφορούνται και διαμορφώνουν απόψεις.
Η πραγματική πρόκληση, επομένως, δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει τον κόσμο. Αυτό ήδη συμβαίνει.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι:
Ποιος θα καθορίσει τους κανόνες αυτής της αλλαγής;
Η ιστορία των τεχνολογικών επαναστάσεων δείχνει ότι κάθε σημαντική καινοτομία δημιουργεί νέες μορφές ισχύος. Όποιος ελέγχει τις υποδομές, τα δεδομένα και τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων αποκτά σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα.
Στην ψηφιακή εποχή, τα δεδομένα αποτελούν έναν νέο στρατηγικό πόρο. Όπως η ενέργεια και οι πρώτες ύλες καθόρισαν τη βιομηχανική ισχύ προηγούμενων αιώνων, έτσι σήμερα η κατοχή, η ανάλυση και η αξιοποίηση των δεδομένων επηρεάζουν την οικονομική και πολιτική ισορροπία.
Εδώ ακριβώς συναντώνται η τεχνολογία και η εξουσία.
Η συγκέντρωση τεράστιων ποσοτήτων δεδομένων σε περιορισμένο αριθμό ιδιωτικών εταιρειών δημιουργεί ένα νέο ζήτημα δημοκρατίας:
Μπορούν οι κοινωνίες να διατηρήσουν τον έλεγχο πάνω σε συστήματα που επηρεάζουν όχι μόνο τις επιλογές των πολιτών αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα;
Η αλγοριθμική εξουσία
Η δημόσια συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη συχνά επικεντρώνεται στις εντυπωσιακές δυνατότητές της: στην ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών, στην αυτοματοποίηση εργασιών και στην παραγωγή νέας γνώσης.
Ωστόσο, η ουσιαστική πρόκληση δεν αφορά μόνο το τι μπορούν να κάνουν οι αλγόριθμοι.
Αφορά το ποιος τους σχεδιάζει, με ποια δεδομένα εκπαιδεύονται και ποια συμφέροντα υπηρετούν.
Οι αλγόριθμοι δεν είναι ουδέτερες μαθηματικές κατασκευές. Δημιουργούνται από ανθρώπους, βασίζονται σε δεδομένα που προέρχονται από συγκεκριμένες κοινωνικές πραγματικότητες και λειτουργούν μέσα σε οικονομικά και πολιτικά πλαίσια.
Επομένως, ενσωματώνουν επιλογές, προτεραιότητες αλλά και πιθανές προκαταλήψεις.
Η Shoshana Zuboff έχει υποστηρίξει ότι η ψηφιακή οικονομία δημιούργησε ένα νέο μοντέλο ισχύος, τον «καπιταλισμό επιτήρησης», όπου η ανθρώπινη συμπεριφορά συλλέγεται, αναλύεται και μετατρέπεται σε εμπορεύσιμη πληροφορία [8].
Ανεξάρτητα από το αν κάποιος αποδέχεται πλήρως την ερμηνεία της, η συμβολή της ανέδειξε ένα πραγματικό ζήτημα:
Η πληροφορία έχει μετατραπεί σε μορφή ισχύος.
Η πρόκληση δεν είναι πλέον μόνο ποιος ελέγχει την πληροφορία.
Είναι ποιος μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν, σκέφτονται και αξιολογούν τον κόσμο γύρω τους.
Οι αλγόριθμοι και ο κίνδυνος των αόρατων προκαταλήψεων
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της τεχνητής νοημοσύνης είναι ότι οι αλγόριθμοι μπορούν να αναπαράγουν ή ακόμη και να ενισχύσουν κοινωνικές προκαταλήψεις που υπάρχουν ήδη στα δεδομένα.
Η Safiya Umoja Noble, στο έργο της Algorithms of Oppression, ανέλυσε τον τρόπο με τον οποίο ορισμένα συστήματα αναζήτησης μπορούν να ενισχύουν στερεότυπα και κοινωνικές ανισότητες όταν βασίζονται σε προβληματικά δεδομένα ή ανεπαρκείς μηχανισμούς αξιολόγησης [15].
Αντίστοιχα, η Cathy O’Neil υποστήριξε ότι ορισμένα μεγάλης κλίμακας αλγοριθμικά συστήματα μπορούν να λειτουργήσουν ως «όπλα μαθηματικής καταστροφής», όταν λαμβάνουν αποφάσεις που επηρεάζουν ανθρώπινες ζωές χωρίς διαφάνεια και δυνατότητα ελέγχου [16].
Το πρόβλημα επομένως δεν είναι ότι οι μηχανές είναι «κακές».
Το πρόβλημα είναι ότι οι ανθρώπινες επιλογές μπορούν να ενσωματωθούν σε τεχνολογικά συστήματα και να εμφανίζονται ως δήθεν αντικειμενικά αποτελέσματα.
Η δημοκρατική απάντηση απαιτεί τέσσερις βασικές αρχές:
- διαφάνεια στη λειτουργία των συστημάτων,
- λογοδοσία όσων τα σχεδιάζουν,
- δυνατότητα ανθρώπινου ελέγχου,
- προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Η τεχνολογική αποτελεσματικότητα δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο επιτυχίας.
Μια κοινωνία δεν κρίνεται μόνο από το πόσο γρήγορα επεξεργάζεται πληροφορίες, αλλά και από το πόσο προστατεύει την ελευθερία και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων.
Οι προειδοποιήσεις από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές της τεχνολογίας
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι αρκετοί από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές της τεχνολογικής ανάπτυξης έχουν εκφράσει ανησυχίες για τους πιθανούς κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο Elon Musk έχει επισημάνει επανειλημμένα ότι η ανάπτυξη προηγμένων συστημάτων AI χωρίς επαρκείς μηχανισμούς ελέγχου μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές προκλήσεις.
Η θέση αυτή παρουσιάζει μια χαρακτηριστική αντίφαση της εποχής μας:
Οι ίδιοι άνθρωποι που προειδοποιούν για τους κινδύνους της τεχνολογίας είναι συχνά εκείνοι που επιταχύνουν την ανάπτυξή της.
Ο Sam Altman, επικεφαλής της OpenAI, έχει επίσης υποστηρίξει την ανάγκη διεθνών κανόνων και μηχανισμών διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης, υπογραμμίζοντας ότι η ανάπτυξη ισχυρών συστημάτων δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στις δυνάμεις της αγοράς [17].
Το ζήτημα επομένως δεν είναι αν πρέπει να σταματήσει η τεχνολογική πρόοδος.
Αυτό δεν είναι ούτε εφικτό ούτε επιθυμητό.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η ανθρωπότητα θα προλάβει να δημιουργήσει θεσμούς ικανούς να κατευθύνουν την τεχνολογία πριν αυτή αποκτήσει δυνατότητες που θα ξεπερνούν την κοινωνική και πολιτική προσαρμογή.
Η διεθνής διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης – Από την τεχνολογική ελευθερία στην ανθρώπινη εποπτεία
Η ανάπτυξη της ΤΝ δημιούργησε ένα νέο ιστορικό παράδοξο.
Ποτέ άλλοτε μια τεχνολογία δεν είχε τη δυνατότητα να επηρεάσει τόσο άμεσα τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εργάζονται, επικοινωνούν, ενημερώνονται και λαμβάνουν αποφάσεις. Ταυτόχρονα, όμως, ποτέ άλλοτε η ανάγκη για δημοκρατικό έλεγχο μιας τεχνολογικής εξέλιξης δεν ήταν τόσο έντονη.
Το ζήτημα δεν είναι αν η ανθρωπότητα πρέπει να επιτρέψει στην τεχνολογία να εξελιχθεί. Η επιστημονική πρόοδος αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο του πολιτισμού.
Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
Πώς μπορεί η κοινωνία να διασφαλίσει ότι η τεχνολογία θα παραμείνει εργαλείο του ανθρώπου και δεν θα μετατραπεί σε μηχανισμό που καθορίζει τον άνθρωπο;
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα οδηγεί στην έννοια της τεχνολογικής διακυβέρνησης.
Η ανάγκη για κανόνες στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Για μεγάλο μέρος της ιστορίας, οι τεχνολογικές εξελίξεις ρυθμίζονταν εκ των υστέρων. Πρώτα εμφανιζόταν μια νέα δυνατότητα και στη συνέχεια οι κοινωνίες προσπαθούσαν να δημιουργήσουν κανόνες για την αντιμετώπιση των συνεπειών της.
Η ΤΝ, όμως, δημιουργεί μια διαφορετική πρόκληση.
Η ταχύτητα ανάπτυξής της είναι τέτοια, ώστε η κοινωνία καλείται να διαμορφώσει κανόνες πριν οι επιπτώσεις της γίνουν μη αναστρέψιμες.
Αυτό αφορά ιδιαίτερα τομείς όπως:
- η προστασία προσωπικών δεδομένων,
- η χρήση αλγορίθμων σε αποφάσεις που επηρεάζουν ανθρώπους,
- η αυτοματοποίηση κρίσιμων λειτουργιών,
- η χρήση AI στην ασφάλεια και την άμυνα,
- η δημιουργία και διάδοση παραπληροφόρησης.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν διαθέτει ηθική κατεύθυνση.
Η κατεύθυνση δίνεται από τις κοινωνίες που τη χρησιμοποιούν.
Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση για την ΤΝ δεν είναι μόνο τεχνική. Είναι βαθιά πολιτική και φιλοσοφική.
UNESCO: Η τεχνητή νοημοσύνη υπό το πρίσμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Η διεθνής κοινότητα έχει ήδη αναγνωρίσει την ανάγκη δημιουργίας ενός πλαισίου αρχών για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.
Η UNESCO, μέσω της Σύστασης για την Ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης, υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη των συστημάτων AI πρέπει να βασίζεται στον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ισότητας, της διαφάνειας και της ανθρώπινης εποπτείας [18].
Η βασική φιλοσοφία της προσέγγισης αυτής είναι ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με βάση την αποτελεσματικότητά της.
Ένα σύστημα μπορεί να είναι τεχνικά ακριβές και ταυτόχρονα κοινωνικά επικίνδυνο.
Για παράδειγμα, ένας αλγόριθμος που λαμβάνει αποφάσεις για την πρόσβαση ενός ανθρώπου σε εργασία, πίστωση, εκπαίδευση ή υπηρεσίες υγείας δεν επηρεάζει απλώς δεδομένα. Επηρεάζει πραγματικές ανθρώπινες ζωές.
Γι’ αυτό η UNESCO δίνει έμφαση σε μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση:
Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτο μηχανισμό λήψης αποφάσεων.
ΟΟΣΑ: Υπεύθυνη τεχνολογική ανάπτυξη
Παρόμοια κατεύθυνση ακολουθεί και ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), ο οποίος έχει διαμορφώσει αρχές για την υπεύθυνη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης [19].
Οι βασικές αρχές περιλαμβάνουν:
- την ανθρώπινη εποπτεία,
- τη διαφάνεια,
- την ασφάλεια,
- τη λογοδοσία,
- τον σεβασμό του κράτους δικαίου και των δημοκρατικών αξιών.
Η σημασία αυτών των αρχών βρίσκεται στο γεγονός ότι αναγνωρίζουν ένα κρίσιμο σημείο:
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν λειτουργεί έξω από την κοινωνία.
Επηρεάζεται από τις οικονομικές δομές, τις πολιτικές αποφάσεις και τις αξίες εκείνων που την αναπτύσσουν. Ένας αλγόριθμος δεν αποφασίζει μόνος του.
Πίσω από κάθε σύστημα υπάρχουν άνθρωποι, οργανισμοί, επιλογές και προτεραιότητες.
Ευρωπαϊκή Ένωση: Το πρώτο ολοκληρωμένο ρυθμιστικό πλαίσιο
Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) προχώρησε ένα βήμα περισσότερο με τον Artificial Intelligence Act (AI Act), δημιουργώντας το πρώτο ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο για την τεχνητή νοημοσύνη βασισμένο στην αξιολόγηση κινδύνου [20].
Η βασική λογική του είναι ότι δεν έχουν όλες οι εφαρμογές AI την ίδια κοινωνική επίδραση.
Άλλο είναι ένα σύστημα που προτείνει μουσική ή προϊόντα.
Και άλλο ένα σύστημα που επηρεάζει αποφάσεις σχετικά με:
- την υγεία,
- την εργασία,
- τη δικαιοσύνη,
- την ασφάλεια,
- τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Για τον λόγο αυτό, η ευρωπαϊκή προσέγγιση επιχειρεί να δημιουργήσει διαφορετικά επίπεδα υποχρεώσεων ανάλογα με τον κίνδυνο.
Η φιλοσοφία είναι απλή:
Η τεχνολογία χρειάζεται χώρο για να αναπτυχθεί.
Αλλά η κοινωνία χρειάζεται κανόνες για να προστατευθεί.
Το δίλημμα της εποχής μας δεν είναι:
Τεχνολογία ή άνθρωπος.
Αυτή είναι μια ψευδής αντίθεση.
Η πραγματική επιλογή είναι διαφορετική:
Θα χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία για να ενισχύσει την ανθρώπινη ελευθερία ή θα χρησιμοποιηθεί για να δημιουργήσει νέες μορφές ελέγχου;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει τον γιατρό, τον εκπαιδευτικό, τον ερευνητή και τον εργαζόμενο.
Μπορεί όμως επίσης να χρησιμοποιηθεί για:
- μαζική παρακολούθηση,
- χειραγώγηση πληροφορίας,
- αποκλεισμό ανθρώπων από σημαντικές αποφάσεις.
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της επιστήμης.
Βρίσκεται στη δημοκρατική διακυβέρνησή της.
Η μεγάλη μάχη του 21ου αιώνα δεν θα είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και στις μηχανές. Θα είναι ανάμεσα σε δύο διαφορετικά μοντέλα κοινωνίας:
Ένα μοντέλο όπου η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο.
Και ένα μοντέλο όπου ο άνθρωπος προσαρμόζεται στις ανάγκες των τεχνολογικών συστημάτων.
Το ποιο από τα δύο θα επικρατήσει δεν θα κριθεί μόνο στα εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης.
Θα κριθεί από τις αξίες, τους θεσμούς και τις δημοκρατικές επιλογές των κοινωνιών.
Το μέλλον δεν θα κριθεί από τις μηχανές, αλλά από τις αξίες του ανθρώπου
Η μεγάλη συζήτηση για τον μεταανθρωπισμό, την τεχνητή νοημοσύνη και τη νέα ψηφιακή πραγματικότητα δεν αφορά τελικά μόνο την τεχνολογία.
Αφορά τον ίδιο τον άνθρωπο.
Πίσω από όλα τα επιμέρους ερωτήματα —την ΤΝ, τη βιοτεχνολογία, την επεξεργασία γονιδίων, τους αλγορίθμους και την ψηφιακή εξουσία— βρίσκεται ένα βαθύτερο ζήτημα:
Ποια θέση θα έχει ο άνθρωπος σε έναν κόσμο που ο ίδιος δημιουργεί, αλλά ίσως κάποια στιγμή δυσκολευτεί να ελέγξει;
Η τεχνολογική εξέλιξη αποτελεί αναμφίβολα μία από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις του ανθρώπινου πολιτισμού. Η επιστήμη αντιμετώπισε ασθένειες που κάποτε θεωρούνταν ανίκητες, αύξησε το προσδόκιμο ζωής, διεύρυνε τα όρια της γνώσης και επέτρεψε μια παγκόσμια επικοινωνία που πριν από λίγες δεκαετίες θα έμοιαζε αδύνατη.
Η τεχνολογία δεν αποτελεί από μόνη της απειλή.
Η ιστορία όμως διδάσκει ότι κάθε μεγάλη δύναμη χρειάζεται αντίστοιχη ευθύνη.
Οι ίδιες επιστημονικές γνώσεις που μπορούν να θεραπεύσουν μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για έλεγχο, καταναγκασμό ή καταστροφή.
Η πυρηνική τεχνολογία αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα: προσέφερε τεράστιες δυνατότητες παραγωγής ενέργειας, αλλά ταυτόχρονα απέδειξε ότι η τεχνική ικανότητα χωρίς ηθικά και πολιτικά όρια μπορεί να οδηγήσει σε υπαρξιακούς κινδύνους.
Το ίδιο ερώτημα τίθεται σήμερα για την τεχνητή νοημοσύνη και τη βιοτεχνολογία.
Το ζήτημα δεν είναι τι μπορούμε να κάνουμε.
Είναι τι πρέπει να κάνουμε.
Από τον άνθρωπο ως πρόσωπο στον άνθρωπο ως «έργο αναβάθμισης»
Η βαθύτερη φιλοσοφική ανησυχία απέναντι στον ακραίο μεταανθρωπισμό δεν αφορά την προσπάθεια βελτίωσης της ανθρώπινης ζωής.
Η θεραπεία ασθενειών, η ανακούφιση του πόνου και η αύξηση των δυνατοτήτων του ανθρώπου αποτελούν διαχρονικούς στόχους του πολιτισμού.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η βελτίωση μετατρέπεται δυνατότητα σε ιδεολογία.
Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένα βιολογικό σύστημα που χρειάζεται διαρκή «αναβάθμιση», υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί μια θεμελιώδης αρχή:
Η αξία του ανθρώπου δεν εξαρτάται από την παραγωγικότητά του, την ευφυΐα του, τη σωματική του ικανότητα ή τον βαθμό τεχνολογικής ενίσχυσής του.
Ο άνθρωπος δεν αξίζει επειδή είναι πιο γρήγορος ή πιο αποτελεσματικός από μια μηχανή.
Αξίζει επειδή διαθέτει συνείδηση, ελευθερία, ηθική ευθύνη και μοναδική προσωπικότητα.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο συναντώνται οι προβληματισμοί των σημαντικότερων επικριτών του ακραίου μεταανθρωπισμού.
Ο Francis Fukuyama υποστηρίζει ότι η ανεξέλεγκτη βιοτεχνολογική παρέμβαση μπορεί να επηρεάσει την ίδια την έννοια της ανθρώπινης ισότητας, εάν δημιουργήσει κοινωνίες όπου η αξία των ανθρώπων συνδέεται με το επίπεδο βιολογικής ή τεχνολογικής «βελτίωσής» τους [4].
Ο Jürgen Habermas επισημαίνει ότι η ανθρώπινη αυτονομία συνδέεται με την αντίληψη του εαυτού μας ως ελεύθερων προσώπων και όχι ως προϊόντων σχεδιασμού τρίτων [5].
Ο Michael Sandel προειδοποιεί ότι η εμμονή με την τελειότητα μπορεί να οδηγήσει σε μια κοινωνία όπου η ανθρώπινη ατέλεια δεν θα θεωρείται πλέον φυσικό στοιχείο της ύπαρξης, αλλά τεχνικό πρόβλημα προς επίλυση [6].
Οι τρεις αυτές προσεγγίσεις, αν και διαφορετικές, συγκλίνουν σε ένα κοινό σημείο:
Η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να επαναπροσδιορίζει αυθαίρετα το τι σημαίνει άνθρωπος.
Η δημοκρατία απέναντι στη συγκέντρωση τεχνολογικής ισχύος
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα του μέλλοντος θα είναι η σχέση μεταξύ τεχνολογίας και δημοκρατίας.
Η ΤΝ, η βιοτεχνολογία και οι ψηφιακές υποδομές δεν αναπτύσσονται σε ένα ουδέτερο περιβάλλον.
Αναπτύσσονται μέσα σε ένα παγκόσμιο σύστημα ανταγωνισμού κρατών, επιχειρήσεων και οικονομικών συμφερόντων.
Γι’ αυτό το ερώτημα:
«Τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία;»
είναι εξίσου σημαντικό με το:
«Ποιος ελέγχει την τεχνολογία;»
Η συγκέντρωση τεράστιων τεχνολογικών δυνατοτήτων σε λίγες εταιρείες ή περιορισμένα κέντρα ισχύος δημιουργεί μια νέα πρόκληση.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, μικρός αριθμός οργανισμών διαθέτει εργαλεία που μπορούν να επηρεάσουν:
- την οικονομία,
- την πληροφόρηση,
- την πολιτική συμπεριφορά,
- την κοινωνική επικοινωνία,
- τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα.
Η ανησυχία αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε διεθνής συνεργασία ή κάθε τεχνολογική πρωτοβουλία αποτελεί απειλή. Η απλουστευτική αντίληψη ότι κάθε μεγάλη αλλαγή αποτελεί αποτέλεσμα ενός κρυφού σχεδίου οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα.
Όμως εξίσου λανθασμένη είναι η άποψη ότι η τεχνολογική πρόοδος πρέπει να αφεθεί χωρίς κοινωνικό και πολιτικό έλεγχο.
Η ελευθερία απαιτεί διαφάνεια.
Η δημοκρατία απαιτεί λογοδοσία.
Και η τεχνολογία απαιτεί όρια.
Το δίλημμα του 21ου αιώνα
Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση της εποχής μας είναι ότι το μέλλον θα κριθεί από μια σύγκρουση ανθρώπου και μηχανής.
Το πραγματικό δίλημμα είναι διαφορετικό:
- Θα χρησιμοποιήσει ο άνθρωπος την τεχνολογία για να γίνει πιο ελεύθερος, πιο δημιουργικός και πιο αλληλέγγυος;
- Ή θα επιτρέψει τη δημιουργία συστημάτων όπου η αποτελεσματικότητα, η επιτήρηση και η τεχνική δυνατότητα θα υπερισχύσουν της ανθρώπινης αξιοπρέπειας;
Ο Klaus Schwab περιέγραψε την εποχή μας ως μια περίοδο βαθιάς τεχνολογικής σύγκλισης, όπου η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία και τα ψηφιακά συστήματα αλλάζουν τον τρόπο λειτουργίας των κοινωνιών [2].
Ο Yuval Noah Harari έθεσε κρίσιμα ερωτήματα για τον ρόλο των δεδομένων, των αλγορίθμων και την πιθανότητα ο άνθρωπος να αντιμετωπιστεί στο μέλλον ως πληροφοριακό σύστημα [3].
Η αξία αυτών των προβληματισμών δεν βρίσκεται στο αν όλες οι προβλέψεις τους θα επαληθευτούν.
Βρίσκεται στο γεγονός ότι υποχρεώνουν την ανθρωπότητα να συζητήσει εγκαίρως τα όρια που πρέπει να τεθούν.
Γιατί η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η δημιουργία πιο έξυπνων μηχανών.
Η μεγαλύτερη απειλή είναι να ξεχάσουμε τι είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο μοναδικό.
Επίλογος
Το μέλλον δεν θα κριθεί από το αν ο άνθρωπος θα αποκτήσει περισσότερες δυνατότητες.
Αυτό είναι σχεδόν βέβαιο.
Θα κριθεί από το αν, αποκτώντας αυτές τις δυνατότητες, θα συνεχίσει να αναγνωρίζει την αξία κάθε ανθρώπου.
Η πραγματική πρόοδος δεν μετριέται μόνο από το τι μπορούμε να κάνουμε.
Μετριέται από το αν γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε.
Η τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσει έναν κόσμο μεγαλύτερων δυνατοτήτων.
Μόνο όμως οι ανθρώπινες αξίες μπορούν να διασφαλίσουν ότι αυτός ο κόσμος θα παραμείνει ανθρώπινος.
Γιατί στο τέλος η μεγάλη μάχη του 21ου αιώνα δεν θα είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και στις μηχανές.
Θα είναι ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το μέλλον:
Έναν κόσμο όπου η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο.
Και έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος προσαρμόζεται στις ανάγκες των τεχνολογικών συστημάτων.
Η επιλογή αυτή δεν θα γίνει από τους αλγορίθμους.
Θα γίνει από τις αξίες, τους θεσμούς και τις δημοκρατικές αποφάσεις των ανθρώπων.
Βιβλιογραφία/Πηγές
[1] Bostrom, Nick (2005).
A History of Transhumanist Thought.
Journal of Evolution and Technology, Vol. 14, No. 1.
[2] Schwab, Klaus (2016).
The Fourth Industrial Revolution.
World Economic Forum, Geneva.
[3] Harari, Yuval Noah (2016).
Homo Deus: A Brief History of Tomorrow.
Harper, New York.
[4] Fukuyama, Francis (2002).
Our Posthuman Future: Consequences of the Biotechnology Revolution.
Farrar, Straus and Giroux, New York.
[5] Habermas, Jürgen (2003).
The Future of Human Nature.
Polity Press, Cambridge.
[6] Sandel, Michael J. (2007).
The Case Against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering.
Harvard University Press.
[7] Kass, Leon (2002).
Life, Liberty and the Defense of Dignity: The Challenge for Bioethics.
Encounter Books.
[8] Zuboff, Shoshana (2019).
The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power.
PublicAffairs, New York.
[9] Encyclopaedia Britannica.
New World Order.
Ιστορική και πολιτική ανάλυση της έννοιας μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.
[10] Floridi, Luciano (2014).
The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality.
Oxford University Press.
[11] Kurzweil, Ray (2005).
The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology.
Viking Penguin, New York.
[12] Tegmark, Max (2017).
Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence.
Alfred A. Knopf, New York.
[13] Russell, Stuart (2019).
Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control.
Viking, New York.
[14] European Union (2024).
Artificial Intelligence Act (AI Act).
European Parliament and Council of the European Union.
[15] Noble, Safiya Umoja (2018).
Algorithms of Oppression: How Search Engines Reinforce Racism.
New York University Press.
[16] O’Neil, Cathy (2016).
Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy.
Crown Publishing Group.
[17] Russell, Stuart (2019).
Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control.
Viking, New York.
[18] UNESCO (2021).
Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence.
UNESCO, Paris.
[19] OECD (2019, updated 2024).
OECD AI Principles & OECD Digital Economy Outlook 2024.
OECD Publishing, Paris.
[20] European Union (2024).
Artificial Intelligence Act (AI Act).
European Parliament and Council of the European Union.
Θεόδωρος Ατματζίδης
Ο Υποστράτηγος ΕΑ Θεόδωρος Ατματζίδης, έχει υπηρετήσει σε ανώτατες θέσεις στρατηγικής ασφάλειας, πληροφοριών, διοίκησης και διεθνών σχέσεων, με πολυετή υπηρεσία στο ΝΑΤΟ, στο ΓΕΣ και στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας. Υπηρέτησε ως Director – Assistant Chief of Staff (ACOS) (2019–2021), καθώς και ως Executive Officer στο Public Affairs Office (2006–2009) στο NATO SHAPE Mons- Βέλγιο , με ευθύνη στη στρατηγική επικοινωνία και διεθνή εκπροσώπηση. Διετέλεσε επίσης ως Τμηματάρχης στην Διεύθυνση Εξοπλισμών του ΓΕΣ , ως Διευθυντής Πληροφοριών και Ασφάλειας και Διευθυντής Αντικατασκοπείας στο ΓΕΕΘΑ, ενώ έχει διατελέσει και καθηγητής στη Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Διαθέτει μεταπτυχιακούς τίτλους στις Στρατηγικές Σπουδές και στη Διοίκηση .
https://www.anixneuseis.gr/
