«Η Ευρώπη είναι ένας κήπος. [Αλλά] το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου είναι μια ζούγκλα, και η ζούγκλα θα μπορούσε να εισβάλει στον κήπο», μας δήλωσε ο Ζοζέπ Μπορέλ, τότε Ύπατος Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις Εξωτερικές Υποθέσεις, τον Οκτώβριο του 2022, λίγους μήνες μετά την έναρξη των ρωσικών επιχειρήσεων στην Ουκρανία και ένα χρόνο πριν από τον ισραηλινό πόλεμο στη Γάζα. Και τα δύο γεγονότα φάνηκαν να τον επιβεβαιώνουν. Εκτός από την ελάχιστη λεπτομέρεια του ρόλου της Ευρώπης στην Ουκρανία και την εφησυχασμό της στη Μέση Ανατολή από το 2023. Ο κήπος φαίνεται να συμβάλλει στα ζιζάνια. Δεκατρία χρόνια νωρίτερα, ο Λόιντ Μπλάνκφαϊν, Διευθύνων Σύμβουλος της Goldman Sachs, δήλωσε: «Είμαι απλώς ένας τραπεζίτης που κάνει το έργο του Θεού». Όταν πολιτικοί και επιχειρηματίες αυτοανακηρύσσονται εργάτες του Θεού ή η κορυφή του παγκόσμιου πολιτισμού, καθίσταται επείγον να εκδοθεί ειδοποίηση καταζητούμενου. Η ελληνική καταδίκη της αλαζονείας φαίνεται να έχει χαθεί στην πορεία!
Λόγω των περιορισμών χώρου και της αντιληπτής ανάγκης να γίνει αυτό, δεδομένου ότι πολλοί από τους συμπολίτες μας έχουν ήδη τις δικές τους απαντήσεις, αυτό το άρθρο δεν θα κρίνει τις αποφάσεις που ελήφθησαν με βάση αυτό. Αντίθετα, θα χρησιμοποιήσει την ιστορία για να προσπαθήσει να κατανοήσει πώς οι ηγέτες μας κατέληξαν να πιστεύουν ότι είναι ανώτεροι από τον υπόλοιπο κόσμο και, παρεμπιπτόντως, από τον ίδιο τους τον λαό.
Μέχρι το 1914, η ευρωπαϊκή ανωτερότητα ήταν αναμφισβήτητη. Σύμφωνα με τον ιστορικό Φίλιπ Χόφμαν, η Ευρώπη έλεγχε περίπου το 84% του πλανήτη. Αντάξια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αυτή η κατάκτηση έδωσε στην αποστολή του πολιτισμού την ψευδαίσθηση μιας δομικής βάσης. Βασιζόταν κυρίως σε μια πολύ πραγματική στρατιωτική ανωτερότητα. Το ερώτημα παραμένει: από πού αντλούσε η Ευρώπη αυτή την ανωτερότητα;
Αν και δύο θεωρίες το εξετάζουν αυτό, καμία από τις δύο δεν κολακεύει την υψηλή γνώμη που έχουν οι ελίτ μας για τον εαυτό τους.
Χίλια χρόνια διχασμού
Η Καρολίγγεια εποχή είδε την κατάρρευση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία αποκαταστάθηκε από τον Καρλομάγνο, και ο κατακερματισμός κάθε αυτοκρατορίας παράγει φέουδα. Συνήθως, η ανασύνταξη ακολουθεί αρκετά γρήγορα: στην Κίνα, για παράδειγμα, κάθε κατάρρευση τελικά οδηγεί σε μια νέα ενότητα, και η μεγαλύτερη περίοδος διχασμού, μεταξύ της πτώσης των Χαν και της επανένωσης των Σούι, διήρκεσε λιγότερο από τέσσερις αιώνες. Αναδυόμενη κατακερματισμένη από την κατάρρευση των Καρολίγγειων, η Ευρώπη θα χρειαζόταν περισσότερα από χίλια χρόνια για να ανασυνταχθεί. Αυτή η καθυστέρηση αποτελεί το κρίσιμο σημείο στην ευρωπαϊκή ανάπτυξη.
Στο βιβλίο του «Το Μυστικό της Δύσης » (1997), ο Ελβετός φυσικός Ντέιβιντ Κοσάντεϊ προσφέρει μια αρχική εξήγηση. Περιγράφει την Ευρώπη ως μια «χερσόνησο χερσονήσων»: η θάλασσα διεισδύει βαθιά στην ξηρά, δημιουργώντας αμυντικά σύνορα και προστατεύοντας τα κράτη το ένα από το άλλο. Αυτή η σταθερή διαίρεση, σε συνδυασμό με το ακμάζον εμπόριο, καλλιεργεί μια υγιή αντιπαλότητα.
Ενώ αυτή η εξήγηση μπορεί να είναι ελκυστική, αντανακλά μια τάση να τοποθετείται ο πλούτος στο εμπόριο που διευκολύνεται από τη θάλασσα και τα πλοία. Παραμελεί την πλειοψηφία του πληθυσμού και την τροφή του. Ωστόσο, τα σιτηρά είναι η κύρια πηγή ενέργειας για μια γεωργική οικονομία. Τρέφουν αγρότες, στρατιώτες, τεχνίτες που σφυρηλατούν όπλα, εφευρέτες και καινοτόμους. Πριν προστατευτεί, ένα κράτος πρέπει να τραφεί και αντλεί πολύ περισσότερα από τα προς το ζην από τη γη παρά από το εμπόριο.
Εξ ου και η ανάγκη για μια δεύτερη εξήγηση, επικεντρωμένη στις γεωργικές περιοχές. Οι περισσότεροι μεγάλοι πολιτισμοί αναπτύχθηκαν σε λίγες σπάνιες, εξαιρετικά παραγωγικές αρδευόμενες πεδιάδες. Η κυρίαρχη λεκάνη προσελκύει φυσικά δύναμη στο κέντρο της. Η Κίνα προσφέρει ένα τέλειο παράδειγμα: δύο μεγάλες, ομοιογενείς λεκάνες, ο Κίτρινος Ποταμός και ο Γιανγκτσέ, συνδυάζονται με μια ομαλή ακτογραμμή, χωρίς χερσονήσους όπου θα μπορούσε να καταφύγει μια αντίπαλη δύναμη . Αυτή η γεωγραφία είναι εμφανής σε οποιονδήποτε χάρτη. Η γεωγραφία των γεωργικών περιοχών εξηγεί γιατί, κατά τη διάρκεια περιόδων οικοδόμησης αυτοκρατορίας, χωρίζεται στα δύο, Βορράς εναντίον Νότου, και στη συνέχεια επανενώνεται. Η αιγυπτιακή γεωγραφία παρουσιάζει ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά: το Δέλτα και η άνω κοιλάδα του Νείλου, ενωμένα από τους πρώτους Φαραώ, χωρισμένα με κάθε κρίση και στη συνέχεια επανενωμένα. Όπου οι δύο παράγοντες συγκλίνουν, η ενότητα επικρατεί πάντα τελικά.
Η Ευρώπη, αντίθετα, αντιμετωπίζει και τα δύο εμπόδια. Διαθέτει περίπου δέκα περιοχές παραγωγής σιτηρών, καθεμία αρκετά μεγάλη για να θρέψει ένα κράτος ικανό να αντισταθεί σε κατακτήσεις, όλες αρκετά κοντά για να διεξάγουν πόλεμο μεταξύ τους και χωρισμένες από οροσειρές, ποτάμια και στενά. Η θάλασσα επιτρέπει επίσης την προμήθεια σιτηρών από άλλες περιοχές: η Αθήνα ζούσε με σιτάρι από τον Πόντο, οι Ενωμένες Επαρχίες με σιτάρι από τη Βαλτική.
Γειτονικές, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αναγκάζονται να βρεθούν σε μια επικίνδυνη εγγύτητα, όπου η εξάλειψη η μία της άλλης είναι δύσκολη. Οι αναταραχές της ιστορίας τις οδηγούν στην εξαφάνιση ή την απορρόφηση, αλλά αργά, χωρίς ποτέ να πέσουν κάτω από ένα ορισμένο όριο. Η Αραγονία, η Ναβάρα, το Βασίλειο της Νάπολης και η Βαυαρία εξαφανίζονται η μία μετά την άλλη. Ο Κάρολος Ε΄, ο Λουδοβίκος ΙΔ΄, ο Ναπολέων και ο Χίτλερ αποτυγχάνουν, και πάντα για τον ίδιο λόγο: παραμένει ένας γείτονας, ή ένας συνασπισμός γειτόνων, πολύ μεγάλος για να καταποθεί.
Το ταβάνι υψώθηκε
Η δεύτερη θέση προκύπτει από την πρώτη. Οι μεγάλοι πολιτισμοί, μόλις φτάσουν σε ένα ορισμένο επίπεδο πλούτου, τείνουν να περιορίζουν την τεχνολογική πρόοδο. Το 1433, η Κίνα αφόπλισε τον μεγάλο στόλο του Τσενγκ Χε, ο οποίος μόλις είχε επιδείξει την ικανότητά του για καινοτομία. Αυτή ήταν μια απόλυτα ορθολογική απόφαση από την οπτική γωνία της αυλής: μόλις διασφαλίστηκε η άνεση των ελίτ, μια αυτοκρατορία προτίμησε τους φτωχούς ανθρώπους που είχαν παραδοθεί στην τύχη τους από τους καινοτόμους που διέκοπταν τις κοινωνικές ιεραρχίες.
Αυτή η άνεση δεν αποκλείει την ύπαρξη απειλών. Αλλά δεν είναι της φύσης των αιώνων ευρωπαϊκών πολέμων: οι Μογγόλοι ή οι Μαντσού αναδύονται από την καρδιά των στεπών σαν σεισμός, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς αντίπαλο να παρακολουθούν μέρα με τη μέρα. Μόλις εδραιωθεί, ο εισβολέας από τα περιθώρια απορροφάται, υιοθετώντας τη γλώσσα, τις τελετουργίες και τη διοίκηση των ηττημένων. Ο λαός αλλάζει, μια νέα δυναστεία αναλαμβάνει την εξουσία, αλλά η παλιά τάξη συνεχίζει την πορεία της. Τίποτα δεν παρέχει διαρκές κίνητρο για να αμφισβητηθούν οι δομές.
Αντιθέτως, ο Ευρωπαίος αντίπαλος ζει στην άλλη πλευρά του ποταμού και δεν φεύγει ποτέ. Μια νέα τεχνολογία παρέχει ένα προσωρινό πλεονέκτημα, στη συνέχεια αντιγράφεται από όλα τα άλλα κράτη της ηπείρου, αλλά το πλεονέκτημα παραμένει καθοριστικό για όλη τη διάρκεια ενός πολέμου. Η τεχνολογική επένδυση αποδίδει! Ο Χόφμαν περιγράφει αυτόν τον μηχανισμό ως ένα μόνιμο τουρνουά όπου τα ευρωπαϊκά κράτη ξοδεύουν άφθονα χρήματα σε μπαρούτι, κανόνια και πλοία. Το ανώτατο όριο σπάει απλώς επειδή κανένα κράτος δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά να το συντηρήσει . <sup>2</sup>
Αυτοί οι παράγοντες δεν πηγάζουν από μια συνειδητή επιλογή των ελίτ, αλλά από τους περιορισμούς που υπέστησαν. Οι κληρονόμοι τους λανθασμένα εκλαμβάνουν αυτή την προσαρμογή στους περιορισμούς ως αρετή της τάξης τους, και η υπερεκτίμησή τους προκύπτει από αυτή την εσφαλμένη αντίληψη.
Ελίτ υπό περιορισμό
Διότι η πίεση ήταν τεράστια. Το ευρωπαϊκό κράτος μπορούσε να καταστραφεί και η ήττα να στοιχίσει μια επαρχία, μερικές φορές ακόμη και το στέμμα. Σε προσωπικό επίπεδο, συχνά σήμαινε ζωή, περιουσία και ιερή τιμή, όπως το έλεγαν οι Αμερικανοί επαναστάτες. Η αποφυγή της κατάκτησης απαιτούσε επομένως στρατούς, φόρους, μηχανικούς και έναν πληθυσμό πρόθυμο να πληρώσει αλλά και να πολεμήσει.
Αυτός ο πληθυσμός έπρεπε να αντισταθμίσει πολιτικά με δικαιώματα και προνόμια, αφού μπορούσε να φύγει. Ο Βολταίρος έπρεπε μόνο να διασχίσει τον κήπο του για να πάει από το Φερνέι στη Γενεύη. Εκδιωγμένοι το 1685, οι Ουγενότοι μετέφεραν τα εμπορικά και τα κεφάλαιά τους στην Πρωσία, την Ολλανδία και την Αγγλία. Ο Λούθηρος θα κατέληγε στην πυρά αν είχε αντιμετωπίσει τον αυτοκράτορα μόνος του. Ένας Σάξονας πρίγκιπας τον προστάτευε πολύ έγκαιρα. Ένας ηγεμόνας που καταπίεζε υπερβολικά τους υπηκόους του θα τους πρόσφερε στον γείτονά του. Η δυτική ελευθερία δεν γεννήθηκε από την καλοσύνη των βασιλιάδων, αλλά από τον ανταγωνισμό τους.
Ο πόλεμος ακολούθησε την ίδια λογική. Μετά την ήττα του 1763, η Γαλλία ανοικοδόμησε τα πάντα: πυροβολικό, δόγμα, οργάνωση. Ο υπόλοιπος κόσμος παρέμεινε βοηθητικός. Μακρινές κατακτήσεις πραγματοποιήθηκαν με εκστρατευτικές δυνάμεις και οι κύριοι στρατοί παρέμειναν στην Ευρώπη για τις αποφασιστικές μάχες. Η Δύση επιφύλαξε την οργή της για τη Δύση και άντλησε την ανωτερότητά της από το πλήθος των μαχών που δόθηκαν στο έδαφός της, όχι από τα διδάγματα που αποκόμισε από εξωτερικές συγκρούσεις.
Επομένως, οι ελίτ μας δεν ήταν εγγενώς καλύτερες. Απλώς ζούσαν υπό μεγαλύτερη πίεση από οπουδήποτε αλλού, και αυτή η πίεση τους ανάγκαζε να διαπρέψουν.
Η ανασύνταξη, τελικά
Χρειάστηκαν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι για να ολοκληρωθεί η ανασύνταξη της Ευρώπης, και ακόμη και τότε, αυτό έγινε απ' έξω. Το 1945, η Δυτική Ευρώπη βγήκε κατεστραμμένη από τριάντα χρόνια πολέμου. Η Ουάσιγκτον την οργάνωσε στη συνέχεια σε ένα είδος παρακράτους: στρατιωτική προστασία, το δολάριο, το ΝΑΤΟ και εθνικές κυβερνήσεις υπεύθυνες για την καθημερινή διαχείριση. Αυτή η φόρμουλα ήταν πολύ λιγότερο δαπανηρή από μια κατοχή σε συνδυασμό με άμεση διοίκηση, αλλά η νέα κατάσταση πραγμάτων είχε μία συνέπεια: ο ανταγωνισμός μεταξύ των ευρωπαϊκών δυνάμεων, η κινητήρια δύναμη για πέντε αιώνες, εξασθένησε εντός του δυτικού μπλοκ. Μόνο η Σοβιετική Ένωση παρείχε ακόμα ένα κίνητρο, αναγκάζοντας τις ελίτ να δικαιολογήσουν το καθεστώς τους μέσω αποτελεσμάτων.
Αυτός ο τελευταίος αντίπαλος εξαφανίστηκε το 1991. Για πρώτη φορά στην ιστορία του, ο Δυτικός κόσμος βρέθηκε ενωμένος υπό μια ενιαία ηγεσία. Οι καριέρες των Ευρωπαίων ηγετών χτίστηκαν πλέον εντός αυτού του μπλοκ και όχι πλέον σε αντίθεση με έναν γείτονα.
Κανείς δεν παρατηρεί την εξαφάνιση του κεντριού, επειδή εκδηλώνεται ως απουσία. Βλέπουμε έναν στρατό να διασχίζει τα σύνορα. Πώς μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε μια απειλή που δεν υπάρχει πια; Τα σχολεία συνεχίζουν να επιλέγουν μαθητές, οι διακονίες να συζητούν, οι σύνοδοι κορυφής να συγκαλούνται. Τίποτα δεν φαίνεται να έχει αλλάξει, εκτός από το ότι δεν υπάρχει πλέον καμία υποχρέωση επιτυχίας, και χωρίς αυτές τις σφαγές, ο κόσμος φαίνεται να είναι ένα καλύτερο μέρος.
Οι κληρονόμοι
Οι ηγέτες μας προέρχονται από τις ίδιες σχολές με τους προκατόχους τους, κατοικούν στα ίδια παλάτια και φαντάζονται εύκολα τους εαυτούς τους ως τον νέο Ρισελιέ, Πιτ ή Μπίσμαρκ. Χωρίς πραγματικά εμπόδια, το εγώ τους μπορεί να διογκωθεί σε αυτό το βαθμό. Κατά μία έννοια, είναι πράγματι ισάξιοί τους: ίδια κοινωνική καταγωγή, ίδια διαδικασία επιλογής, ίδια κουλτούρα ιεραρχίας. Απλώς τους λείπει ο περιορισμός που, όταν επιβλήθηκε στους προκατόχους τους, μετέτρεψε τη φιλοδοξία σε ικανότητα.
Ρωσία, η συνηθισμένη περίπτωση
Η απάντηση στο ερώτημα βρίσκεται εκεί. Η Ρωσία δεν είναι μια ανωμαλία: είναι ένα κράτος που, αντιμέτωπο με τον κίνδυνο εξαφάνισης , απέρριψε την κηδεμονία που αποδέχτηκε η υπόλοιπη ήπειρος. Ακριβώς όπως έκανε κάθε ευρωπαϊκή δύναμη για πέντε αιώνες. Η παθολογική περίπτωση βρίσκεται στην άλλη πλευρά: οι ηγέτες μας, οι οποίοι μπερδεύουν την ενοποίηση του στρατοπέδου τους με τη φυσική τάξη του κόσμου και οποιαδήποτε άρνηση ένταξης σε αυτήν αποτελεί απόκλιση που πρέπει να διορθωθεί.
Υποθέτουν ότι γράφουν τους κανόνες για τους άλλους στο όνομα μιας ανωτερότητας που τους απονέμεται από την τάξη τους, τη θέση τους και την κληρονομιά μιας Ευρώπης που δεν έχτισαν οι ίδιοι. Η ιστορία αποκαλύπτει την πραγματική αιτία: οι κληρονόμοι μιας ανωτερότητας που αποκτήθηκε υπό την πίεση συνεχίζουν να τη διεκδικούν χωρίς την υποχρέωση να επιβάλουν στον εαυτό τους την πειθαρχία της επιβίωσης.
https://www.agoravox.fr/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου