Η παγκόσμια τάξη καταρρέει — αλλά τι θα ακολουθήσει;

Siobhan Cooney
8 Σεπτεμβρίου 2026

Η παγκόσμια τάξη πραγμάτων καταρρέει, καθώς τα κέντρα ισχύος μετατοπίζονται, οι τεχνολογικές ανατροπές επιταχύνονται και ο ανταγωνισμός μεταξύ των κρατών εντείνεται.

Σε νέο άρθρο του στο περιοδικό Foreign Policy, ο καθηγητής της Σχολής Εξωτερικών Υπηρεσιών του Πανεπιστημίου Georgetown, Charles Kupchan, παρουσιάζει το όραμά του για τη μορφή που θα μπορούσε να λάβει ένα νέο σύστημα παγκόσμιας διακυβέρνησης: ένα δίκτυο συντονιστικών συμβουλίων υψηλού επιπέδου, το οποίο αποκαλεί «σύστημα συνεννόησης των μεγάλων δυνάμεων» (concert system) και είναι εμπνευσμένο από την Ευρωπαϊκή Συναυλία του 19ου αιώνα.

Η πρόταση βασίζεται στο προσεχές βιβλίο του, Bringing Order to Anarchy: Governing the World to Come («Βάζοντας τάξη στην αναρχία: Η διακυβέρνηση του κόσμου που έρχεται»), το οποίο θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Yale τον Οκτώβριο του 2026.

Συζητήσαμε με τον Kupchan για όσα πρόκειται να ακολουθήσουν, για το μέλλον της εξωτερικής πολιτικής των Ηνωμένων Πολιτειών και για τον τρόπο με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη και οι οικονομικές αλλαγές στο εσωτερικό των χωρών αναδιαμορφώνουν τον κόσμο. 

Ερ.: Περιγράφετε τη σημερινή περίοδο ως ένα «γκραμσιανό μεσοδιάστημα», κατά το οποίο η μεταψυχροπολεμική τάξη πεθαίνει, χωρίς να έχει ακόμη αναδυθεί μια καινούργια. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι βασικές δυνάμεις που προκαλούν αυτή τη μετάβαση και τι καθιστά τη συγκεκριμένη περίοδο αλλαγών μοναδική;

Charles Kupchan

Απ.: Ο κόσμος διέρχεται μια μεταβατική περίοδο ανάμεσα σε μια παλαιά τάξη, η οποία καταρρέει, και σε μια νέα, η οποία δεν έχει ακόμη επινοηθεί. Αυτή η ιστορική καμπή αποτελεί προϊόν δύο τεκτονικών μετατοπίσεων.

Η ισχύς στο διεθνές σύστημα διαχέεται από τη Δύση προς την Ανατολή και από τον Βορρά προς τον Νότο, οδηγώντας σε έναν κόσμο χωρίς ένα μοναδικό κέντρο. Παράλληλα, η επέλαση της ψηφιακής εποχής υπονομεύει το κοινωνικό συμβόλαιο της βιομηχανικής περιόδου, προκαλώντας εκτεταμένη κοινωνικοοικονομική αποδιάρθρωση και καθιστώντας τα κράτη —ιδιαίτερα τις δημοκρατίες— δυσκολότερα στη διακυβέρνησή τους.

Αυτές οι δύο ταυτόχρονες μεταβάσεις τροφοδοτούν τις γεωπολιτικές αντιπαλότητες και διαβρώνουν τους διεθνείς κανόνες και θεσμούς, κατεδαφίζοντας την παλαιά τάξη και προκαλώντας παγκόσμια αταξία.

Έχουμε βρεθεί ξανά σε παρόμοια κατάσταση. Η σημερινή περίοδος μοιάζει πολύ με το τέλος του 19ου αιώνα, όταν η Pax Britannica παραχωρούσε τη θέση της σε έναν κόσμο με πολλαπλά κέντρα ισχύος, την ίδια στιγμή που η βιομηχανική εποχή βρισκόταν σε πλήρη ανάπτυξη και έθετε τέλος στην αγροτική εποχή.

Ο συνδυασμός των ραγδαίων αλλαγών στην παγκόσμια κατανομή της ισχύος και των βαθιών κοινωνικοοικονομικών μεταβολών στο εσωτερικό των κρατών οδήγησε στην καταστροφή: δύο παγκόσμιοι πόλεμοι στοίχισαν τη ζωή σε 100 εκατομμύρια ανθρώπους.

Αυτή η ζοφερή ιστορική εμπειρία αποτελεί μια ισχυρή προειδοποίηση. Δείχνει ότι πρέπει να διαχειριστούμε προσεκτικά τη σημερινή μεταβατική περίοδο και να επιχειρήσουμε να οικοδομήσουμε την επόμενη διεθνή τάξη πριν —και όχι μετά— από έναν ακόμη πόλεμο μεταξύ μεγάλων δυνάμεων.

Ερ.: Σύγχρονες αναλύσεις υποστηρίζουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να εγκαταλείψουν την προσπάθεια καθολικής επιβολής της φιλελεύθερης τάξης και να κινηθούν προς ένα περισσότερο πλουραλιστικό και ιδεολογικά διαφοροποιημένο σύστημα. Πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει στην πράξη ένα τέτοιο πλαίσιο και ποιον ρόλο θα έπρεπε να διαδραματίσουν οι ΗΠΑ στη διαμόρφωσή του;

Απ.: Η εποικοδομητική διπλωματία και ο δημόσιος διάλογος σχετικά με τη μορφή μιας νέας παγκόσμιας τάξης σπανίζουν. Ο διάλογος υπονομεύεται από τον αυξανόμενο ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών και από τον πολιτικό διχασμό στο εσωτερικό τους. Ωστόσο, στους ακαδημαϊκούς κύκλους έχουν αρχίσει να εμφανίζονται διάφορες προτάσεις.

Κατά τη γνώμη μου, κινούμαστε προς έναν περισσότερο περιφερειοποιημένο κόσμο. Η διάχυση της ισχύος σε ολόκληρο το διεθνές σύστημα επιβάλλει λογικά τη μεταβίβαση εξουσίας και αρμοδιοτήτων στις επιμέρους περιφέρειες.

Κάθε περιφέρεια θα λειτουργεί με τους δικούς της κανόνες και πρότυπα, δημιουργώντας έναν κόσμο πολλαπλών τάξεων, με σημαντική ιδεολογική και πολιτική ποικιλομορφία. Η τάξη θα οικοδομείται από κάτω προς τα πάνω. 

Ταυτόχρονα, ακριβώς επειδή ζούμε σε έναν παγκοσμιοποιημένο και αλληλεξαρτώμενο κόσμο, η τάξη θα πρέπει να οργανώνεται και από πάνω προς τα κάτω. Το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών προορίζεται να επιτελεί αυτή τη λειτουργία. Είναι όμως υπερβολικά μεγάλο, δυσκίνητο και πολύ συχνά παραλύει εξαιτίας των δυνάμεων που διαθέτουν δικαίωμα αρνησικυρίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας.

Για την εκπλήρωση αυτής της κεντρικής λειτουργίας προτείνω ένα σύστημα συνεννόησης των μεγάλων δυνάμεων: άτυπες καθοδηγητικές ομάδες βασικών διεθνών παραγόντων, οι οποίες θα ασκούν από το ανώτερο επίπεδο την εποπτεία της παγκόσμιας διακυβέρνησης.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ηγετικό ρόλο να διαδραματίσουν στη διαμόρφωση της επόμενης τάξης πραγμάτων. Η Ουάσιγκτον θα χρειαστεί να συνεργαστεί τόσο με δημοκρατίες όσο και με αυταρχικά καθεστώτα, προκειμένου να οικοδομήσει μια διεθνή τάξη κατάλληλη για τις ανάγκες του 21ου αιώνα.

Ερ.: Οι διεθνείς μετασχηματισμοί συνδέονται ολοένα περισσότερο με εσωτερικές πιέσεις, όπως η αυτοματοποίηση, η παγκοσμιοποίηση, οι ανισότητες και η υποχώρηση της μεσαίας τάξης. Πώς πρέπει να αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μεταξύ της εσωτερικής οικονομικής υγείας των Ηνωμένων Πολιτειών και της εξωτερικής τους πολιτικής;

Απ.: Για να κατανοήσουμε τη φύση της σημερινής συγκυρίας, πρέπει να αντιληφθούμε τον τεράστιο αντίκτυπο που ασκούν οι τεχνολογικές αλλαγές στις κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες.

Η αυτοματοποίηση μετακινεί εργαζομένους από τη μεταποίηση στον τομέα των υπηρεσιών, σε πολλές περιπτώσεις με χαμηλότερες αποδοχές. Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης είναι έτοιμη να πλήξει και τις θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών.

Η υιοθέτηση του ελεύθερου εμπορίου, η οποία επιταχύνθηκε τη δεκαετία του 1990, επιδείνωσε την κατάσταση, μεταφέροντας εκατομμύρια θέσεις εργασίας στη μεταποίηση εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών.

Παράλληλα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν τα παράπονα και την αγανάκτηση που προκαλεί η οικονομική αποδιάρθρωση, πολώνοντας τις Ηνωμένες Πολιτείες τόσο σε ζητήματα εσωτερικής όσο και εξωτερικής πολιτικής. Πολλές άλλες χώρες βιώνουν μια αντίστοιχη αποδυνάμωση και αποψίλωση του πολιτικού κέντρου. 

Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθ’ όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και έως τον 21ο αιώνα, η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ στηριζόταν σε μια κεντρώα, διακομματική συναίνεση. Αυτή η διακομματική συναίνεση έχει πλέον καταρρεύσει, προκαλώντας μεγάλες μεταβολές στην αμερικανική εξωτερική πολιτική κάθε φορά που η εξουσία στην Ουάσιγκτον αλλάζει χέρια.

Για να αποκτήσει ξανά σταθερότητα η αμερικανική πολιτική, θα πρέπει να αποκατασταθεί το πολιτικό κέντρο της χώρας.

Ερ.: Σε μια περίοδο μεγάλης αβεβαιότητας για το μέλλον της διεθνούς τάξης, πώς διδάσκετε στους φοιτητές σας να προσεγγίζουν την εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών και τον ρόλο της Αμερικής στον κόσμο;

Απ.: Πρώτον, τονίζω τη σημασία της ιστορικής γνώσης. Σε περιόδους αβεβαιότητας και αλλαγών όπως η σημερινή, η Ιστορία αποτελεί τον καλύτερο οδηγό.

Δεύτερον, υπογραμμίζω τις αλληλεξαρτήσεις μεταξύ εσωτερικής και διεθνούς πολιτικής. Στο παρελθόν θεωρούνταν δύο σχετικά χωριστά πεδία μελέτης, αλλά τα όριά τους έχουν πλέον γίνει δυσδιάκριτα.

Τρίτον —και αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση— πρέπει να εντάξουμε πλήρως την τεχνολογική αλλαγή στην ανάλυσή μας. Σε αυτό το πεδίο, η υπέρβαση των διανοητικών φραγμών είναι δύσκολη.

Πολλοί καθηγητές, συμπεριλαμβανομένου και εμού, διαθέτουμε σημαντικές γνώσεις για τα διπλωματικά και γεωπολιτικά ζητήματα, αλλά περιορισμένη εξοικείωση με την τεχνητή νοημοσύνη, την πιθανή πορεία της και τον πολιτικό και γεωπολιτικό της αντίκτυπο.

Αντίστροφα, οι καθηγητές με τεχνολογική εξειδίκευση διαθέτουν συνήθως μικρότερη εξοικείωση με τα ζητήματα της γεωπολιτικής. Πρέπει να εργαστούμε για να καταργήσουμε αυτά τα εμπόδια μεταξύ των διαφορετικών επιστημονικών κλάδων.

Ο Charles A. Kupchan είναι Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας και ειδικός στις διεθνείς σχέσεις, με σημαντική εμπειρία τόσο στην πανεπιστημιακή έρευνα όσο και στη χάραξη εξωτερικής πολιτικής. 

Σήμερα είναι:

• καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στη Walsh School of Foreign Service και στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Georgetown,
• ανώτερος ερευνητής στο Council on Foreign Relations,
• ειδικός σε ζητήματα Ευρώπης, ΝΑΤΟ, Ρωσίας, Ουκρανίας, συμμαχιών και διεθνούς τάξης. (Council on Foreign Relations)

Έχει υπηρετήσει δύο φορές στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ:

• Επί Μπαράκ Ομπάμα, από το 2014 έως το 2017, ήταν ειδικός βοηθός του προέδρου και ανώτερος διευθυντής για τις ευρωπαϊκές υποθέσεις.
• Επί Μπιλ Κλίντον είχε επίσης διατελέσει διευθυντής ευρωπαϊκών υποθέσεων.
• Προηγουμένως εργάστηκε στο επιτελείο πολιτικού σχεδιασμού του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών και δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Princeton.

Σπούδασε στο Harvard και απέκτησε μεταπτυχιακό και διδακτορικό τίτλο από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Στα γνωστότερα βιβλία του περιλαμβάνονται:

• Isolationism: A History of America’s Efforts to Shield Itself From the World — ιστορία του αμερικανικού απομονωτισμού.
• No One’s World — για την υποχώρηση της δυτικής κυριαρχίας και την άνοδο νέων κέντρων ισχύος.
• How Enemies Become Friends — για τις προϋποθέσεις δημιουργίας σταθερής ειρήνης.
• The End of the American Era — για τα όρια της αμερικανικής ισχύος στον 21ο αιώνα.
• Power in Transition — για την ειρηνική αλλαγή της διεθνούς τάξης.

Ως προς τις θέσεις του, μπορεί να περιγραφεί ως ρεαλιστής διεθνιστής ή φιλελεύθερος ρεαλιστής. Υποστηρίζει τις συμμαχίες και τη διεθνή συνεργασία, αλλά θεωρεί ότι η Δύση δεν μπορεί πλέον να επιβάλλει το δικό της πολιτικό μοντέλο σε ολόκληρο τον κόσμο. Προκρίνει τον συμβιβασμό και τη συνεννόηση ακόμη και με αυταρχικές δυνάμεις, όταν αυτό είναι αναγκαίο για την αποτροπή πολέμων και τη διατήρηση της διεθνούς σταθερότητας. Αυτή η περιγραφή αποτελεί σύνθεση των δημοσιευμένων θέσεων και του έργου του.

https://www.anixneuseis.gr/