Γράφει ο Καθηγητής και Ακαδημαϊκός Παναγόπουλος Π. Αλέξιος (DDDr., Dr.Habil.).
Η ψηφιοποίηση του σύγχρονου κράτους μπορεί να αποτελεί ηλεκτρονική πρόοδο. Δεν αποτελεί όμως από μόνη της εγγύηση της συνταγματικής ελευθερίας.
Η κυβέρνηση παρουσίασε το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους και το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, με στόχο, σύμφωνα με το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, την καλύτερη παρακολούθηση του ιδιωτικού χρέους και την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας φυσικών και νομικών προσώπων. Η αξιοποίηση τέτοιων εργαλείων μπορεί να έχει θεμιτό οικονομικό σκοπό και διαφάνεια. Όμως ακριβώς επειδή συγκεντρώνονται και επεξεργάζονται τα οικονομικά δεδομένα πολιτών, απαιτείται αυξημένη θεσμική και συνταγματική εγρήγορση.
Το ερώτημα δεν είναι εάν θέλουμε ηλεκτρονικό ψηφιακό κράτος.
Το ερώτημα είναι εάν θέλουμε ψηφιακό κράτος χωρίς διαφάνεια και συνταγματικά όρια.
ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟ. Το ελληνικό Σύνταγμα προστατεύει την ανθρώπινη αξία, την ισότητα, την ιδιωτική ζωή, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και επιβάλλει την αρχή της αναλογικότητας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το άρθρο 9Α, που κατοχυρώνει την προστασία του ατόμου από τη συλλογή, επεξεργασία και χρήση των προσωπικών του δεδομένων. Το άρθρο 2 θέτει την αξία του ανθρώπου στον πυρήνα της Πολιτείας, ενώ το άρθρο 25 επιβάλλει τον σεβασμό του κράτους δικαίου και της αρχής της αναλογικότητας.
Αυτό σημαίνει κάτι συνταγματικά απλό: Το κράτος μπορεί να αξιολογεί έναν οικονομικό κίνδυνο. Δεν μπορεί όμως να αξιολογεί την ανθρώπινη αξία. Ένας πολίτης μπορεί να έχει χρέη επειδή έχασε την εργασία του, επειδή έκλεισε η επιχείρησή του ή επειδή βρέθηκε σε μια δύσκολη οικονομική συγκυρία. Η οικονομική αδυναμία δεν αποτελεί ηθική και βιοηθική αποτυχία. Και δεν θα πρέπει αυτό να μετατραπεί σε μόνιμο θεσμικό ψηφιακό στίγμα.
ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΜΑΣ. Το ευρωπαϊκό δίκαιο είναι επίσης σαφές, καθότι ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ κατοχυρώνει τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και, στο άρθρο 8, ειδικά την προστασία των προσωπικών δεδομένων, την πρόσβαση και τη διόρθωσή τους και τον έλεγχο από ανεξάρτητη αρχή. Παράλληλα, το άρθρο 22 του GDPR αναγνωρίζει δικαίωμα του πολίτη να μην υπόκειται σε απόφαση που βασίζεται αποκλειστικά σε αυτοματοποιημένη επεξεργασία, όταν αυτή παράγει νομικά αποτελέσματα ή τον επηρεάζει σημαντικά, με τις προβλεπόμενες από τον Κανονισμό εξαιρέσεις και εγγυήσεις. Άρα, εάν μια ψηφιακή αξιολόγηση πρόκειται να έχει ουσιαστικές συνέπειες στη ζωή ενός ανθρώπου, θα πρέπει να υπάρχουν διαφάνεια, δυνατότητα συνταγματικής αμφισβήτησης, διόρθωσης και ουσιαστικής ανθρώπινης παρέμβασης, όπου το δίκαιο το απαιτεί.
Η ΚΟΚΚΙΝΗ ΓΡΑΜΜΗ ΤΟΥ «SOCIAL SCORING». Εδώ χρειάζεται απόλυτη ακρίβεια. Δεν είναι συνταγματικά ορθό να παρουσιάζουμε το σημερινό ελληνικό σύστημα ως ήδη υπάρχον σύστημα γενικευμένης κοινωνικής βαθμολόγησης.
Όμως η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη θέσει μια σαφή θεσμική κόκκινη γραμμή: ο AI Act απαγορεύει συγκεκριμένες μορφές «social scoring», όταν συστήματα ΤΝ αξιολογούν ή ταξινομούν ανθρώπους με βάση κοινωνική συμπεριφορά ή προσωπικά χαρακτηριστικά και η βαθμολογία οδηγεί σε ορισμένες δυσμενείς ή δυσανάλογες μεταχειρίσεις. Αυτό έχει ιδιαίτερη συνταγματική σημασία. Διότι άλλο πράγμα είναι:
«Πόσο πιθανό είναι να αποπληρώσει κάποιος μια οικονομική υποχρέωση;» και άλλο: «Πόσο αξιόπιστος ή αποδεκτός είναι ο άνθρωπος ως πολίτης;». Το πρώτο μπορεί να αποτελεί οικονομική αξιολόγηση. Το δεύτερο θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια επικίνδυνη μορφή αδιαφάνειας και κοινωνικής κατάταξης.
Εκεί θα πρέπει να χαραχθεί η συνταγματική κόκκινη γραμμή.
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΔΟΣΙΑ. Ο πολίτης θα πρέπει να γνωρίζει: Ποια δεδομένα εκ του νόμου χρησιμοποιούνται; Ποιος έχει πρόσβαση; Για ποιο σκοπό; Πόσο διατηρούνται;
Πώς διορθώνεται ένα ηλεκτρονικό ή γενικό λάθος; Πώς αμφισβητείται νομικά μια αξιολόγηση; Και ποιος ευθύνεται όταν ένα αυτοματοποιημένο ηλεκτρονικό σύστημα σφάλλει; Η τεχνολογία δεν είναι άνθρωπος και αδυνατεί και δεν μπορεί να αποκτήσει τεκμήριο αλάθητου. Ένα λάθος σε έναν γραπτό φάκελο μπορεί να διορθωθεί. Ένα λάθος σε ένα ψηφιακό σύστημα μπορεί να αναπαραχθεί μαζικά και επικίνδυνα. Γι’ αυτό η ανθρώπινη εποπτεία και η λογοδοσία και διαφάνεια δεν είναι συνταγματική πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση ασφαλείας του σύγχρονου κράτους δικαίου.
ΨΗΦΙΑΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΝΑΙ — ΨΗΦΙΑΚΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ ΟΧΙ. Η Ελλάδα χρειάζεται σύγχρονο ηλεκτρονικό ψηφιακό κράτος. Χρειάζεται όμως και ισχυρές θεσμικές συνταγματικές εγγυήσεις.
Η οικονομική αξιολόγηση μπορεί να είναι ένα εργαλείο. Δεν μπορεί να γίνει συνταγματική κοινωνική ταυτότητα.
Ο αλγόριθμος μπορεί να βοηθά τον άνθρωπο. Δεν μπορεί να γίνει ο συνταγματικός και αόρατος δικαστής του. Και το οικονομικό ιστορικό ενός πολίτη δεν θα πρέπει να μετατραπεί σε ισόβιο ηλεκτρονικό ψηφιακό στίγμα. Η πραγματική πρόκληση της ψηφιακής εποχής είναι λοιπόν μία:
Να δημιουργήσουμε ένα κράτος που θα γνωρίζει ότι χωρίς να αυθαιρετεί, θα αξιολογεί, χωρίς να στιγματίζει και θα ψηφιοποιείται χωρίς να εξωκύλει και απανθρωποποιείται. Γιατί πάνω από κάθε βάση ηλεκτρονικών δεδομένων βρίσκεται το Ελληνικό αιματοβαμμένο με θυσίες ηρώων Σύνταγμα.
Πάνω από κάθε αλγόριθμο θα πρέπει να βρίσκεται ο άνθρωπος. Και πάνω από κάθε πιστοληπτική βαθμολογία οφείλει να βρίσκεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ως όν, άνω θρώσκω.
Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΦΜ. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΙΣΤΩΤΙΚΟ ΣΚΟΡ.
Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΣ.
Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΑΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ και συνταγματικών θεσμικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Η Ωκεανία του Όργουελ όπως έδειξε και η παλιά ταινία ήταν η αποτυχία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η ηλεκτρονική φυλακή της ψυχοσωματικής οντότητας άνθρωπος, με δίχως μέλλον και υπαρξιακή υπόσταση.
Πρβλ. Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών · Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) · Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης · Κανονισμός ΕΕ 2024/1689 (AI Act). Η ύπαρξη του Μητρώου και του Συστήματος Πιστοληπτικής Αξιολόγησης δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει ευθεία παραβίαση του Συντάγματος ή του GDPR, αυτό θα διαφοροποιείται ανάλογα με την καλή ή κακή χρήση και τις ασφαλιστικές δικλείδες ως ορίζει το Σύνταγμα. Το κρίσιμο λοιπόν σημείο είναι ο τρόπος της λειτουργίας, η νομική βάση, τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται, οι σκοποί της επεξεργασίας, η πρόσβαση, η διαφάνεια, ο έλεγχος και οι πραγματικές συνέπειες των αξιολογήσεων κατά το Σύνταγμα.
https://geopolitico.gr/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου