ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΤΑΡΡΕΕΙ

 του Παντελή Σαββίδη

Επειδή χρησιμοποιούμε συχνά τον όρο Σύστημα είπα να δω τι ερμηνείες του δίνουν οι επιστήμονες. Βρήκα μια την οποία θεωρώ ικανοποιητική:

Σύστημα είναι ένα σύνολο από σώματα, πράγματα, έννοιες ή διαδικασίες που βρίσκονται σε αλληλεξάρτηση, έτσι ώστε κάθε μεταβολή στο ένα από αυτά να έχει επίδραση σε ένα ή σε όλα τα άλλα.

Μπορεί να εφαρμοσθεί είτε σε οργανικά είτε σε ανόργανα. Είτε σε ανθρώπινες κοινωνίες είτε στη φυσική και τη χημεία.

Ένα σύστημα, λοιπόν, με τον παραπάνω ορισμό, δεν είναι κάτι που διαμορφώνεται σε σύντομη χρονική διάρκεια. Θέλει χρόνο. Το ελληνικό σύστημα για παράδειγμα είναι το αποτέλεσμα 200 χρόνων βίου του νεότερου ελληνικού έθνους.

Το Σύστημα είναι ανεξάρτητο από τις κυβερνήσεις. Οι κυβερνήσεις το διαχειρίζονται. Άλλοτε καλά άλλοτε άσχημα.

Ενώ το σύστημα έχει μια αυτονομία από τους διαχειριστές του, χρειάζεται κάποιους θεσμούς να το υποστηρίζουν. Διότι αν εγκαταλειφθεί θα καταρρεύσει.

Στην Ελλάδα το Σύστημα έχει εγκαταληφθεί στην τύχη του. Όλοι οι θεσμοί, κρατικοί ή μη έχουν κομματικοποιηθεί. Ακολουθούν και υποστηρίζουν, συνήθως, την εκάστοτε κυβέρνηση αν είναι ισχυρή.

Ο διακεκριμένος αμερικανός Βιογεωγράφος Jared Diamond στο εξαιρετικό βιβλίο του “Κατάρρευση” αναφέρει επιγραμματικά 5 λόγους για τους οποίους μια κοινωνία (γενικότερα ένα σύστημα, διότι αν καταρρεύσει μια κοινωνία θα καταρρεύσει και το σύστημα που την στηρίζει και το στηρίζει), μπορεί να καταρρεύσει.

Πολύ επιγραμματικά οι 5 αυτοί λόγοι είναι:

1.-Η ζημιά που οι άνθρωποι προκαλούν από αμέλεια στο περιβάλλον τους.

2.-Η κλιματική αλλαγή.

3.-Οι εχθρικοί γείτονες

4.-Μειωμένη υποστήριξη από φιλικούς γείτονες.

5.-Αντιδράσεις της κοινωνίας στα προβλήματά της.

Εύκολα μπορεί να αντιληφθεί ο αναγνώστης ότι και οι πέντε αυτοί λόγοι ισχύουν στην περίπτωση της Ελλάδας. Πάρτε τους έναν ένα και σκεφθείτε μόνοι σας.

Η θεωρία του Diamond δεν είναι η μόνη για την κατάρρευση ενός συστήματος.

Δεν έχω κάποια σχετική εξειδίκευση αλλά με όσα βιβλία του έχω διαβάσει ως σήμερα εκτιμώ τον Σκωτσέζο ιστορικό Roderick Beaton. Στο τελευταίο του βιβλίο “Οι Έλληνες μια παγκόσμια ιστορία», αναρωτιέται στο πρώτο κεφάλαιο γιατί εξαφανίσθηκε ξαφνικά ο Μυκηναϊκός πολιτισμός.

Για να δώσει εξήγηση καταφεύγει σε μια άλλη θεωρία συστημικής κατάρρευσης που επίσης παρουσιάζει ενδιαφέρον και μπορεί να προβληθεί στις ημέρες μας και στην περίπτωσή μας ως κοινωνίας.

Γράφει ο Μπήτον:

“Το τέλος της ακμής των Μυκηναίων επήλθε μέσα σε μία περίοδο μερικών δεκαετιών πριν ή μετά το έτος 1200 πχ. Όπως συμβαίνει πάντα στην Αρχαιολογία, είναι δύσκολη η συσχέτιση της ακριβούς διαδοχής των γεγονότων σε πολλά διαφορετικά μέρη.

Ο καθορισμός των αιτιών για την κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου είναι ακόμη δυσκολότερος. Και παλιότερα ανάκτορα και οχυρώσεις είχαν υποστεί σοβαρές καταστροφές αλλά είχαν ανοικοδομηθεί.

Όπως οι Μινωίτες πριν από αυτούς, οι Μυκηναίοι είχαν αποδείξει την ικανότητα τους να αντέχουν τις φυσικές καταστροφές και να τις ξεπερνούν.

Όμως σε κάποια φάση όλα τα μεγάλα μυκηναϊκά ανάκτορα καταστράφηκαν. Τα περισσότερα κάηκαν. Είναι λιγότερο ξεκάθαρο αν λεηλατήθηκαν.

Αυτές οι καταστροφές συνέβησαν χωρίς κανένα προειδοποιητικό σημάδι.

Έχουν προταθεί διάφορες δραματικές εξηγήσεις για αυτήν την συσσώρευση καταστροφών: Εισβολή από τη θάλασσα, εμφύλιος πόλεμος, λαϊκή εξέγερση, κλιματική αλλαγή, σιτοδεία. Ή κάποιος συνδυασμός αυτών των παραγόντων.

Όμως καμία από αυτές τις ερμηνείες δεν απαντά στο βασικό ερώτημα το οποίο δεν είναι πώς και γιατί καταστράφηκαν όλα τα ανάκτορα αλλά γιατί δεν ξαναχτίστηκαν ποτέ;

Και ποια μπορεί να είναι η αιτία για την οποία την ίδια περίοδο εγκαταλείφθηκαν και άλλοι οικισμοί χωρίς κανένα σημάδι καταστροφής.

Για αυτό ακόμη και σε μέρη όπως οι Μυκήνες και η Τίρυνθα που εν μέρει κατοικήθηκαν εκ νέου και ανοικοδομήθηκαν, τα ερείπια των ανακτόρων παρέμειναν άθικτα.

Από τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 έχουν αναπτυχθεί συστημικές θεωρίες για την κατάρρευση ενός ολόκληρου πολιτισμού σε τέτοια κλίμακα.

Η συστημική κατάρρευση θα επανεμφανιστεί αρκετές φορές στην πορεία αυτής της μακραίωνης ιστορίας ως εξήγηση για τις καταστροφικές αλλαγές που έπληξαν τους Έλληνες σε διαφορετικές περιόδους και σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες.

Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία η ίδια η πολυπλοκότητα του συστήματος επιφέρει την πτώση του.

Η κατάρρευση εξηγείται με βάση ένα οικονομικό μοντέλο που δείχνει ότι η αύξηση της πολυπλοκότητας επιφέρει αρχικά μεγάλα οφέλη, κατόπιν, απλώς, βιώσιμα οφέλη, μέχρις ότου στην τελική φάση το κόστος συντήρησης του συστήματος υπερβαίνει τα οφέλη.

Σε αυτό το σημείο αντί για μία ομαλή οπισθοδρόμηση σε προγενέστερη φάση του κύκλου, το σύστημα γίνεται ευάλωτο σε όλο και περισσότερες απειλές.

Τα μέτρα που θα λάμβανε θα επέφεραν την περαιτέρω αύξηση της πολυπλοκότητας του.

Όμως καθώς η πολυπλοκότητα έχει ξεπεράσει ήδη το αποκορύφωμα της, το τίμημα της περαιτέρω λειτουργίας υπερβαίνει τα οφέλη και δεν μπορεί να καταβληθεί.

Οι οχυρώσεις των μυκηναϊκών ανακτόρων αποτελούν ένα καλό παράδειγμα για το πώς μπορεί να λειτούργησε αυτός ο μηχανισμός στην πράξη.

Μέχρι ένα σημείο, θα πρέπει να ήταν λογικό να κινητοποιούν οι ηγεμόνες τεράστιους πόρους και πολύ μεγάλο εργατικό δυναμικό προκειμένου να περιλαμβάνουν περισσότερες κρίσιμες λειτουργίες του ανακτόρου και το προσωπικό του εντός της προστατευμένης από τείχη περιοχής.

Αργότερα, όταν η αντιληπτή απειλή έγινε μεγαλύτερη, άξιζαν ακόμη, όπως φαινόταν, οι προσπάθειες και οι δαπάνες προκειμένου να περικλειστεί εντός των οχυρώσεων η πρόσβαση στην πηγή νερού.

Όμως τι κάνεις όταν εμφανίζεται η επόμενη απειλή, και αυτή τη φορά το κόστος για την αντιμετώπιση της είναι μεγαλύτερο από εκείνο που μπορεί να αντέξει το σύστημα;

Σύμφωνα με τη θεωρία της συστημικής κατάρρευσης, σε αυτή τη φάση, τμήματα της κοινωνίας που βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους αρχίζουν να αμφισβητούν ότι το σύστημα που στηρίζει όλη την κοινωνία εξυπηρετεί τα δικά του συμφέροντα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Τότε αρχίζει να δρα ο μηχανισμός της Κατάρρευσης.

Αν δεν υπάρχει κάποια αντίπαλη δύναμη για να αποκτήσει τον έλεγχο και να ενσωματώσει την καταρρέουσα κοινωνία στο δικό της πιο βιώσιμο σύστημα, η κατάρρευση είναι αναπόφευκτη.

Η δράση μιας αντίπαλης δύναμης μπορεί να ερμηνεύσει τι συνέβη στην Κρήτη γύρω στο 1450 π.χ. όταν η παρέμβαση της ανερχόμενης δύναμης των Μυκηναίων της ηπειρωτικής Ελλάδας φαίνεται να αντέστρεψε την εσωτερική κατάρρευση του μινωικού πολιτισμού.

Η αναπόφευκτη κατάρρευση θα μπορούσε κάλλιστα να ερμηνεύσει τον θάνατο ολόκληρου του μυκηναϊκού πολιτικού και οικονομικού συστήματος γύρω στο 1.200 π.χ.»

Με λίγα λόγια αν ένα Σύστημα αποκτήσει υψηλό βαθμό πολυπλοκότητας τότε ή θα πρέπει να ενταχθεί σε ένα άλλο Σύστημα που μπορεί να το απορροφήσει, όπως έκαναν οι Μυκηναίοι με τους Μινωϊτες (τους απορρόφησαν) ή το Σύστημα θα καταρρεύσει.

Καθώς άρχισα να διαβάζω το βιβλίο του Μπήτον, θα το κάνω με ένα σύντομο ταξίδι από την Αρχαιότητα ως σήμερα και κατά καιρούς θα σας κρατώ ενήμερους με ορισμένες στάσεις τους που κατ εμέ θα έχουν σημασία.

Στόχος να δείξουμε αυτά που σας γράφω κατά καιρούς.

Το ελληνικό Σύστημα έχει φρακάρει.Ή θα πρέπει να απορροφηθεί από ένα συνθετότερο (Ε.Ε.) ή θα καταρρεύσει. Έχει βαλβίδες εκτόνωσης για μερικά χρόνια ακόμη και είναι αυτές που σας προκαλούν αποστροφή.

Μια άλλη διοικητική οργάνωση της χώρας, πιο περιφερειακή, λιγότερο συγκεντρωτική και περισσότερο δημοκρατική.

Καλό μας ταξίδι.

https://www.anixneuseis.gr/