Ενώ όλα αλλάζουν με καταιγιστικούς ρυθμούς, η τεχνολογία, το κλίμα, η εργασία, οι ανθρώπινες σχέσεις, υπάρχει μια εσωτερική επιθυμία που διαρκώς δυναμώνει – να νιώσουμε σταθερότητα. Όταν ο κόσμος γύρω μας μοιάζει να παραπαίει, η ανάγκη για εσωτερική γείωση είναι ανάγκη επιβίωσης.
Η γείωση, όπως την προσεγγίζει ο Dr. Jordan Grumet στο Psychology Today, δεν είναι κάτι αόριστο. Είναι μια υπαρξιακή αγκύρωση που μας συνδέει με το νόημα και τον σκοπό της ζωής μας και μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο στο άγχος και την αστάθεια της καθημερινότητας. Αυτό δεν σημαίνει να μένουμε κολλημένοι στο παρελθόν, αλλά να αντλούμε δύναμη από αυτό για να αντιμετωπίσουμε το παρόν με μεγαλύτερη ισορροπία και καθαρότητα.
Η δύναμη της προσωπικής αφήγησης
Ο Grumet κάνει μια σημαντική διάκριση: άλλο είναι το νόημα (το πώς ερμηνεύουμε τη ζωή μας) και άλλο ο σκοπός (οι πράξεις που αναλαμβάνουμε). Η γείωση, λέει, λειτουργεί ως η γέφυρα που ενώνει αυτά τα δύο. Δεν είναι απλώς μια εσωτερική αίσθηση· είναι μια ενεργητική πράξη που πηγάζει από την επαφή μας με την προσωπική μας ιστορία, τις αξίες μας, και τις βαθύτερες ανάγκες μας.
Η γείωση επομένως, μπορεί να είναι τόσο απλή όσο ένα περπάτημα στη γειτονιά που μεγαλώσαμε, τόσο πολύπλοκη όσο η επανεκτίμηση μιας δύσκολης εμπειρίας που μας μεταμόρφωσε. Είναι η στιγμή που επιστρέφουμε σε κάτι γνώριμο, κάτι αυθεντικό, και λέμε στον εαυτό μας “Εδώ ανήκω”.
Μικρές πράξεις, μεγάλος σκοπός
Συχνά, όταν ακούμε για «σκοπό» στη ζωή, το μυαλό μας πηγαίνει σε μεγάλα οράματα ή αποστολές που απαιτούν χρόνο, πόρους ή τύχη. Ωστόσο, ο Grumet εισάγει την έννοια του «μικρού-π» σκοπού —δηλαδή, μικρές καθημερινές πράξεις που μας φέρνουν σε επαφή με το ποιοι πραγματικά είμαστε. Μπορεί να είναι η φροντίδα ενός φυτού, η ακρόαση ενός φίλου, η συγγραφή ενός ημερολογίου.
Αυτές οι φαινομενικά ασήμαντες ενέργειες, όταν γίνονται με πρόθεση και συνέπεια, μπορούν να λειτουργήσουν ως σταθερά σημεία αναφοράς. Μας βοηθούν να θυμόμαστε ποιοι είμαστε όταν όλα γύρω μας μεταβάλλονται.
Το παρελθόν ως οδηγός
Το να στραφούμε στο παρελθόν δεν σημαίνει να μείνουμε παγιδευμένοι σ’ αυτό. Η μνήμη πέρα από καταγραφή γεγονότων, είναι κι ένας τρόπος αφήγησης. Όταν επιλέγουμε συνειδητά ποιες μνήμες θα ανακαλέσουμε και πώς θα τις ενσωματώσουμε στην παρούσα μας ταυτότητα, τότε το παρελθόν λειτουργεί ενδυναμωτικά.
Ένα ταξίδι στο μέρος που μεγαλώσαμε, το άκουσμα μιας μουσικής που μας ενέπνευσε ή ακόμη και μια συζήτηση με έναν άνθρωπο από τα παλιά, μπορούν να λειτουργήσουν θεραπευτικά. Αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με νοσταλγία -πρόκειται για στρατηγική ενίσχυσης της ψυχικής μας σταθερότητας.
Κοινότητα και σύνδεση – Ο ανθρώπινος παράγοντας
Η γείωση δεν είναι μόνο προσωπική υπόθεση. Η σύνδεση με άλλους ανθρώπους είναι βασικός άξονας σταθερότητας. Η αίσθηση του «ανήκειν» είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ευημερίας μας. Μια συνομιλία με κάποιον που μας καταλαβαίνει, ένα γεύμα με φίλους ή η ένταξη σε μια κοινότητα με κοινές αξίες, μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα της γείωσης με τρόπο που η εσωστρέφεια δεν μπορεί πάντα να επιτύχει. Η αβεβαιότητα μοιρασμένη είναι πιο υποφερτή.
Ενσυνειδητότητα και αποδοχή
Η γείωση περιλαμβάνει και την αποδοχή της αβεβαιότητας ως φυσικό κομμάτι της ζωής. Όσο περισσότερο αντιστεκόμαστε στην αβεβαιότητα, τόσο περισσότερο αυξάνουμε το άγχος μας. Αντίθετα, όταν εστιάζουμε σε ό,τι μπορούμε να ελέγξουμε —τις σκέψεις, τις πράξεις, τις προτεραιότητές μας— τότε ανακτούμε την εσωτερική μας δύναμη.
Η πρακτική της ενσυνειδητότητας, μέσα από απλές ασκήσεις αναπνοής, διαλογισμό ή καταγραφή σκέψεων, μπορεί να μας προσγειώσει στο παρόν και να δημιουργήσει ένα εσωτερικό έδαφος σταθερότητας.
Σταθερότητα δεν σημαίνει στασιμότητα
Το να είμαστε «γειωμένοι» δεν σημαίνει ότι μένουμε ακίνητοι. Αντιθέτως, η σταθερότητα που προκύπτει από τη γείωση μάς επιτρέπει να κινούμαστε με περισσότερη ελευθερία. Όπως ένα δέντρο που ριζώνει βαθιά για να αναπτυχθεί προς τα πάνω, έτσι κι εμείς, όσο πιο πολύ ερχόμαστε σε επαφή με τις ρίζες μας, τόσο πιο ψηλά μπορούμε να φτάσουμε.
Η αβεβαιότητα είναι μέρος της ανθρώπινης κατάστασης. Η γείωση είναι η απάντησή μας σ’ αυτήν. Εξάλλου, το νόημα της ζωής δεν βρίσκεται στα γεγονότα, αλλά στην αφήγηση που τους δίνουμε.
Πηγές:
Grumet, Jordan. How to Feel Grounded in an Uncertain World. Psychology Today, Απρίλιος 2025.
Grumet, Jordan. Goals Are Not a Destination, They Are an Invitation. Psychology Today, Απρίλιος 2025.
Kahneman, Daniel. Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux, 2011.
Η σύγχρονη αρχαιολογία συγχαίρει τον εαυτό της που διέλυσε τον μύθο, αλλά αυτή η εικόνα του εαυτού της είναι παραπλανητική. Η αρχαιολογία δεν νίκησε θαρραλέα τον μύθο. Το επιβεβαίωσε κατά λάθος και στη συνέχεια πέρασε τον επόμενο αιώνα ξαναχτίζοντας με αγωνία τα όρια για να αποτρέψει την επανάληψη αυτού του αποτελέσματος. Καθ' όλη τη διάρκεια του δέκατου όγδοου και μεγάλου μέρους του δέκατου ένατου αιώνα, ο Όμηρος απορρίφθηκε ως φαντασιόπληκτος. Λέγεται ότι η Τροία δεν υπήρξε ποτέ, οι Μυκηναίοι ήταν λογοτεχνικές αφαιρέσεις και ο Τρωικός Πόλεμος αντιμετωπίστηκε ως μια πολιτιστική αλληγορία που προβλήθηκε προς τα πίσω από τους μεταγενέστερους Έλληνες. Αυτή η εμπιστοσύνη δεν βασιζόταν σε στοιχεία, αλλά σε υποθέσεις του Διαφωτισμού ότι τα όρια του παρελθόντος ήταν ήδη γνωστά.
Ο Ερρίκος Σλήμαν διέλυσε αυτή τη βεβαιότητα διαπράττοντας ένα επαγγελματικό παράπτωμα: πίστεψε τον μύθο και ανέσκαψε ανάλογα. Στο Hisarlik, αποκάλυψε ένα στρωματοποιημένο ανάχωμα της πόλης του οποίου οι φάσεις καταστροφής και ανοικοδόμησης ευθυγραμμίστηκαν στενά με την ομηρική γεωγραφία και τον υλικό πολιτισμό. Η Τροία δεν ήταν πλέον συμβολικά πραγματική, αλλά αρχαιολογικά πραγματική. Η ανασκαφή της Κνωσού από τον Άρθουρ Έβανς προκάλεσε παρόμοιο σοκ. Περιμένοντας θρύλο, βρήκε τη διοίκηση: έναν εγγράμματο, γραφειοκρατικό, ναυτικό πολιτισμό που προϋπήρχε της κλασικής Ελλάδας. Η μεταγενέστερη αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β επιβεβαίωσε ότι οι ίδιοι οι Μυκηναίοι ανήκαν σε ένα ανακτορικό σύστημα της Εποχής του Χαλκού ενσωματωμένο σε έναν ευρύτερο κόσμο της ανατολικής Μεσογείου, ενώ τα αρχεία των Χετταίων έδειξαν ότι ο Τρωικός Πόλεμος δεν ήταν μια αμιγώς ελληνική εφεύρεση.
Ερρίκος Σλήμαν
Άρθουρ Έβανς
Αυτές οι ανακαλύψεις δεν δικαίωσαν τον μύθο κυριολεκτικά. Ο Αχιλλέας δεν βουρκώθηκε σε μια σκηνή, ούτε υπήρχε Μινώταυρος, αλλά αποδείχθηκαν κάτι πολύ πιο αποσταθεροποιητικό: ο μύθος συντηρεί τη διαστρεβλωμένη ιστορική μνήμη. Αντί να απαντήσει με επιστημική ταπεινότητα, η αρχαιολογία αντέδρασε αμυντικά. Μόλις ο μύθος μετατράπηκε με ασφάλεια σε ιστορία, χαράχθηκε ένα νέο σύνορο. Ο πολιτισμός υπήρχε πριν από την κλασική Ελλάδα, αλλά όχι για πολύ καιρό πριν. Η Εποχή του Χαλκού έγινε το νέο δογματικό όριο, ενώ όλα τα προηγούμενα υποβιβάστηκαν στην «προϊστορία», ένας όρος που λειτουργεί λιγότερο ως χρονολογική ετικέτα παρά ως επαγγελματική στρατηγική περιορισμού.Αυτό το όριο δεν είναι ουδέτερο. Η αντίσταση σε πολύπλοκες κοινωνίες της Νεολιθικής, της Παλαιολιθικής ή της Εποχής των Παγετώνων συχνά πλαισιώνεται ως μεθοδολογική προσοχή, αλλά αυτή η πλαισίωση είναι ελλιπής. Ο σύγχρονος ακαδημαϊκός χώρος βασίζεται στην εξειδίκευση μέσα σε σταθερά χρονολογικά παράθυρα και αυτά τα παράθυρα προϋποθέτουν ένα συμπιεσμένο χρονοδιάγραμμα. Εάν ο πολιτισμός με νόημα προϋπήρχε της γεωργίας, της μεταλλουργίας ή των εγκατεστημένων κρατών, τεράστιες περιοχές ακαδημαϊκής εξουσίας γίνονται προσωρινές. Η επέκταση του παραδείγματος απειλεί καριέρες, όχι απλώς ερμηνείες. Όπως παρατήρησε ο Thomas Kuhn, τα παραδείγματα καταρρέουν μόνο όταν η διατήρησή τους γίνεται πιο δαπανηρή από την εγκατάλειψή τους. Στην αρχαιολογία, αυτό το όριο δεν έχει ακόμη επιτευχθεί.
Μια πραγματικά βαθιά ανθρώπινη ιστορία θέτει επίσης ένα θεολογικό πρόβλημα που σπάνια αναγνωρίζεται στον ακαδημαϊκό λόγο. Ο Χριστιανισμός είναι μια θρησκεία της Εποχής του Σιδήρου, ο Ιουδαϊσμός μια θρησκεία της Εποχής του Χαλκού. Και οι δύο αναδύθηκαν μέσα σε πολιτιστικούς ορίζοντες που υπέθεσαν μια πρόσφατη προέλευση της ανθρωπότητας. Ενώ η βιβλική κυριολεξία έχει εγκαταλειφθεί επίσημα, το διαισθητικό της πλαίσιο παραμένει. Ωστόσο, τα αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι η συμβολική συμπεριφορά της τέχνης, της ταφής, του τελετουργικού χώρου και της κοσμολογίας εκτείνεται δεκάδες χιλιάδες χρόνια στην Εποχή των Παγετώνων. Τοποθεσίες όπως το Sungir, το Chauvet και το Göbekli Tepe δεν αποκαλύπτουν πρωτοπολιτισμό, αλλά πλήρως ανθρώπινη νοηματοδότηση. Αρχαιολογικά μιλώντας, η Παλαιά Διαθήκη δεν είναι η προέλευση του κόσμου, αλλά μια ερμηνεία της Εποχής του Σιδήρου των παραδόσεων της Εποχής του Χαλκού που αντικατοπτρίζουν συγκεκριμένες εμπειρίες της Εγγύς Ανατολής. Το να το αντιμετωπίζουμε ως διαιτητή της ανθρώπινης προέλευσης είναι αβάσιμο. Ο βαθύς χρόνος αποσταθεροποιεί τόσο τη χριστιανική τελεολογία όσο και τον προοδευτισμό του Διαφωτισμού. Η ιστορία δεν κινείται αναπόφευκτα προς τη σωτηρία ή τη σύγχρονη λογική. είναι κυκλική, πληθυντική και αδιάφορη. Οι πολιτισμοί ανεβαίνουν και πέφτουν χωρίς κορύφωση. Το νόημα δεν συσσωρεύεται προς την τελειότητα. Οι κοινωνίες της Εποχής των Παγετώνων και της Παλαιολιθικής δεν επεκτείνουν απλώς το χρονοδιάγραμμα, καθώς εκθρονίζουν την υπόθεση ότι η νεωτερικότητα αντιπροσωπεύει μια κορυφή και όχι μια φάση.
Στον χώρο που δημιουργήθηκε από την ακαδημαϊκή προσοχή έχει αναδυθεί μια διαφορετική αποτυχία: ο οικουμενισμός της Ατλαντίδας. Φιγούρες όπως ο Γκράχαμ Χάνκοκ διαισθάνονται σωστά ότι το ορθόδοξο χρονοδιάγραμμα είναι ελλιπές, αλλά αντικαθιστούν την πειθαρχημένη αβεβαιότητα με το θέαμα. Κάθε ανωμαλία γίνεται Ατλαντίδα. Κάθε μνημείο γίνεται απόδειξη ενός χαμένου παγκόσμιου υπερ-πολιτισμού. Αυτή η αφήγηση διαγράφει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα και υποβιβάζει τις διαφορετικές κοινωνίες σε παράγωγα ενός φανταστικού τεχνολογικού προδρόμου που μοιάζει ύποπτα με τη νεωτερικότητα που προβάλλεται προς τα πίσω. Υπό αυτή την έννοια, ο λόγος της Ατλαντίδας αντικατοπτρίζει την ακαδημαϊκή προκατάληψη στην οποία αντιτίθεται. Και οι δύο πλευρές υποθέτουν ότι ο πολιτισμός πρέπει να μοιάζει με σύγχρονες γραφειοκρατικές ή τεχνολογικές μορφές. Κάποιος συρρικνώνει το παρελθόν για να προστατεύσει τα παραδείγματα. το άλλο το φουσκώνει για να πουλήσει βεβαιότητα.
Αυτό το έγγραφο απορρίπτει και τις δύο θέσεις. Δεν επιχειρηματολογεί για χαμένες παγκόσμιες αυτοκρατορίες ή προηγμένους μηχανικούς της Εποχής των Παγετώνων, ούτε αποδέχεται τη μυθοπλασία ότι ο πολιτισμός ξεκινά τακτοποιημένα στην πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Αντίθετα, προωθεί έναν πιο δύσκολο ισχυρισμό: ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες στη Νεολιθική, την Παλαιολιθική και την Εποχή των Παγετώνων ήταν ικανές για πολύ μεγαλύτερη συμβολική, τελετουργική και κοινωνική πολυπλοκότητα από ό,τι επιτρέπουν τα τρέχοντα πλαίσια, και ότι τα στοιχεία για αυτό είναι ήδη ουσιαστικά, αν και ελλιπή. Αυτή η θέση δεν είναι ούτε αντίθετη ούτε υποθετική. Η Τροία, η Κνωσός και η Χαττούσσα ανακαλύφθηκαν όχι επειδή οι μελετητές γνώριζαν πού αρχίζει η ιστορία, αλλά επειδή κάποιος αμφισβήτησε πού τελειώνει. Η βαθιά προϊστορία αξίζει την ίδια διαφάνεια, σε συνδυασμό με μεθοδολογικό περιορισμό. Αυτό το έργο δεν προσφέρει τελικά συμπεράσματα και δεν ζητά καμία πίστη, μόνο δέσμευση. Το βαθύ παρελθόν είναι αποσπασματικό και ανθεκτικό. Κάθε σοβαρός απολογισμός πρέπει να παραμένει προσωρινός, αυτοκριτικός και ανοιχτός σε αναθεώρηση. Μεταξύ της ακαδημαϊκής παράλυσης και της εντυπωσιακής φαντασίας βρίσκεται ένας αυξανόμενος όγκος σοβαρών μελετητών που διευρύνουν αθόρυβα την κατανόησή μας για την πρώιμη ανθρώπινη πολυπλοκότητα. Αυτό το άρθρο είναι μια πρόσκληση όχι για βεβαιότητα, αλλά για σοβαρότητα.
Το βαθύ παρελθόν της Μέσης Ανατολής: Πολιτισμός πριν από την Εποχή του Χαλκού
Για μεγάλο μέρος του εικοστού αιώνα, η αρχαιολογία λειτούργησε κάτω από ένα σε μεγάλο βαθμό αδιαμφισβήτητο αναπτυξιακό μοντέλο: η γεωργία παράγει πλεόνασμα, το πλεόνασμα παράγει ιεραρχία, η ιεραρχία παράγει θρησκεία, γραφή και πολιτισμό. Αυτό το μοντέλο, που είχε τις ρίζες του στον υλισμό του Διαφωτισμού και στον κοινωνικό εξελικτισμό του δέκατου ένατου αιώνα, αντιμετώπιζε τον πολιτισμό ως οικονομικό υποπροϊόν και όχι ως πολιτιστικό ή μεταφυσικό φαινόμενο. Η θρησκεία, ο συμβολισμός και η μνημειακότητα πλαισιώθηκαν ως δευτερεύοντα αποτελέσματα, πολυτέλειες που παρέχονται μόνο μετά την ικανοποίηση των αναγκών διαβίωσης. Τα αρχαιολογικά αρχεία του πρώιμου Ολόκαινου έχουν διαβρώσει σταθερά αυτή την υπόθεση. Αυτό που αναδύεται αντίθετα είναι ένα μοτίβο στο οποίο τα συμβολικά συστήματα, οι τελετουργικές υποχρεώσεις και τα κοσμολογικά πλαίσια εμφανίζονται πριν από τη γεωργία, τη μεταλλουργία, τη γραφή ή την κεντρική πολιτική εξουσία. Αυτή η αντιστροφή δεν είναι απλώς τεχνική. χτυπά τον φιλοσοφικό πυρήνα του τρόπου με τον οποίο η δυτική επιστήμη κατανοεί την ανθρώπινη ιστορία. Εάν ο πολιτισμός προηγείται της οικονομίας, τότε ο πολιτισμός δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στις υλικές συνθήκες.
Γκεμπεκλί Τεπέ
Ανακαλύφθηκε στη νοτιοανατολική Ανατολία και χρονολογείται περίπου στο 9600–8200 π.Χ., το Göbekli Tepe αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους που έχουν ανασκαφεί ποτέ. Κατασκευασμένη από κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στο τέλος της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων, η τοποθεσία αποτελείται από τεράστιους κυκλικούς περιβόλους που σχηματίζονται από ασβεστολιθικούς πυλώνες σε σχήμα Τ, μερικοί από τους οποίους φτάνουν πάνω από πέντε μέτρα σε ύψος και ζυγίζουν περισσότερους από είκοσι τόνους. Αυτοί οι πυλώνες εξορύχθηκαν, μεταφέρθηκαν, ανεγέρθηκαν και σκαλίστηκαν με αξιοσημείωτη ακρίβεια. Η εικονογραφία του Göbekli Tepe είναι εντυπωσιακά συνεκτική. Τα ανάγλυφα απεικονίζουν ζώα όπως φίδια, αλεπούδες, αγριογούρουνα, πουλιά, σκορπιούς, που αποδίδονται με επανάληψη και τεχνοτροπική συνέπεια. Αφηρημένα σύμβολα επαναλαμβάνονται σε περιβλήματα, υποδηλώνοντας μια κοινή συμβολική γραμματική και όχι τυχαία διακόσμηση. Δεν υπάρχουν στοιχεία οικιακής αρχιτεκτονικής, γεωργίας ή μόνιμης κατοίκησης. Το Göbekli Tepe δεν ήταν χωριό. Ήταν ένας προορισμός, καθώς ο Klaus Schmidt, ο κύριος ανασκαφέας της τοποθεσίας, τόνισε τις ριζικές επιπτώσεις αυτής της ρύθμισης:
Η κοινή άποψη ήταν ότι ο πολιτισμός καθοδηγείται από οικονομικές δυνάμεις. Νομίζω ότι αυτό είναι λάθος. Ήταν η θρησκεία που παρακίνησε τους ανθρώπους να ενωθούν και να χτίσουν μνημειώδεις κατασκευές.[1]
Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι οι περίβολοι θάφτηκαν σκόπιμα μετά από αιώνες χρήσης. Αυτό δεν ήταν εγκατάλειψη μέσω κατάρρευσης αλλά τελετουργικό κλείσιμο. Ο σκόπιμος ενταφιασμός του χώρου υποδηλώνει μια συνειδητή σχέση με τον χρόνο, τη μνήμη και τα χαρακτηριστικά του ιερού χώρου που συνήθως συνδέονται με πολύ μεταγενέστερους πολιτισμούς. Ο Göbekli Tepe αποδεικνύει ότι η μνημειακότητα, ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και η συμβολική συνοχή μπορούν να υπάρξουν χωρίς γεωργία, πλεόνασμα ή κρατική εξουσία. Αποκαλύπτει μια μορφή πολιτισμού που ορίζεται όχι από την τεχνολογία, αλλά από τον κοινό μεταφυσικό προσανατολισμό.
Çatalhöyük
Εάν το Göbekli Tepe αμφισβητεί τις οικονομικές καταβολές του πολιτισμού, το Çatalhöyük αμφισβητεί τις πολιτικές του υποθέσεις. Βρίσκεται στην κεντρική Ανατολία και κατοικήθηκε μεταξύ 7500–5700 π.Χ., το Çatalhöyük ήταν ένας πυκνός οικισμός που στέγαζε χιλιάδες κατοίκους για περισσότερο από μια χιλιετία. Ωστόσο, στερείται σχεδόν κάθε θεσμικού δείκτη που παραδοσιακά συνδέεται με τον πολιτισμό. Δεν υπάρχουν παλάτια, ναοί, διοικητικά κτίρια ή οχυρώσεις. Τα σπίτια είναι ομοιόμορφα σε μέγεθος και σχεδιασμό, συσκευασμένα σφιχτά μεταξύ τους, προσβάσιμα από ανοίγματα στέγης και όχι από δρόμους. Η εξουσία, αν υπήρχε, δεν εκφράστηκε ουσιαστικά. Παρά αυτόν τον φαινομενικό εξισωτισμό, ο ιστότοπος είναι κορεσμένος από συμβολισμούς. Οι εσωτερικοί τοίχοι είναι διακοσμημένοι με σκηνές κυνηγιού, γεωμετρικά μοτίβα και εικόνες ζώων. Τα κέρατα των ταύρων είναι ενσωματωμένα σε αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά. Οι ταφές τοποθετούνται κάτω από τα πατώματα των σπιτιών, συνδέοντας την καταγωγή απευθείας με τον οικιακό χώρο. Η τελετουργική ζωή δεν ήταν συγκεντρωτική αλλά εσωτερικευμένη, καθώς ο Ian Hodder, ο οποίος ηγήθηκε της σύγχρονης ανασκαφής, περιγράφει το Çatalhöyük ως μια κοινωνία που δεσμεύεται από συμβολική «εμπλοκή» και όχι από εξαναγκασμό:
Η κοινωνική τάξη στο Çatalhöyük επιτεύχθηκε μέσω κοινών πρακτικών, αναμνήσεων και υλικών συμβολισμών και όχι μέσω ιεραρχίας ή κυριαρχίας.[2]
Ο Çatalhöyük επιβάλλει μια επανεξέταση του τι σημαίνει πολεοδομία. Δείχνει ότι οι μεγάλες, μόνιμες κοινότητες μπορούν να επιβιώσουν μέσω της τελετουργικής συνέχειας και της συμβολικής συνοχής και όχι της βασιλείας, των νομικών κωδίκων ή της γραφής. Ο πολιτισμός εδώ δεν είναι κάθετος αλλά οριζόντια κατανεμημένος σε νοικοκυριά και γενιές.
Ιεριχώ
Η Ιεριχώ, με στρώματα κατοίκησης που εκτείνονται γύρω στο 9000 π.Χ., καταλαμβάνει μια μεταβατική θέση μεταξύ τελετουργικών κέντρων όπως το Göbekli Tepe και οικισμών όπως το Çatalhöyük. Τα πιο διάσημα χαρακτηριστικά του, ο τεράστιος πέτρινος τοίχος και ο πύργος, κατασκευάστηκαν κατά την Προκεραμική Νεολιθική Α περίοδο, καθιστώντας τα από τα πρώτα μνημειακά αρχιτεκτονικά έργα στην ανθρώπινη ιστορία. Το τείχος, ύψους πολλών μέτρων, και ο πύργος, με εσωτερική σκάλα, απαιτούσαν συντονισμένη εργασία και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Η λειτουργία τους παραμένει υπό συζήτηση. Ενώ κάποτε ερμηνεύονταν αμυντικά, πολλοί μελετητές τώρα υποστηρίζουν συμβολικές, τελετουργικές ή εδαφικές έννοιες. Η Kathleen Kenyon σημείωσε ότι οι κατασκευές του Jericho υπονοούσαν ένα επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης που αμφισβητούσε τις επικρατούσες υποθέσεις:
Αυτές οι δομές δεν μπορούν να εξηγηθούν απλώς με όρους χρησιμότητας· αντανακλούν μια κοινοτική βούληση για μονιμότητα.[3]
Εξίσου σημαντικές είναι οι τελετουργικές πρακτικές της Ιεριχούς, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης σοβατισμένων κρανίων στη λατρεία των προγόνων. Αυτά τα αντικείμενα υποδηλώνουν μια βαθιά ανησυχία για τη γενεαλογία, τη μνήμη και τη συνέχεια - χαρακτηριστικά κεντρικά για την πολιτισμική ταυτότητα. Η Ιεριχώ αντιπροσωπεύει την εμφάνιση της μονιμότητας ως πολιτιστικής αξίας. Η εγκατάσταση εδώ δεν ήταν απλώς πρακτική. Ήταν συμβολικό. Η αρχιτεκτονική επιβεβαιώνει την παρουσία, τη συνέχεια και το ανήκειν σε ένα κοσμολογικό τοπίο.
Συνολικά, το Göbekli Tepe, το Çatalhöyük και το Jericho διαλύουν την υπόθεση ότι ο πολιτισμός αναδύεται μόνο μετά από οικονομικό πλεόνασμα, γραφή ή σχηματισμό κράτους. Σε αυτές τις τοποθεσίες, επαναλαμβάνονται πολλά κοινά χαρακτηριστικά της μνημειακότητας χωρίς μεταλλουργία, της κοινωνικής συνοχής χωρίς κεντρική εξουσία, της τελετουργικής συνέχειας χωρίς γραφή και των συμβολικών συστημάτων που προηγούνται της γεωργίας. Αυτές οι κοινωνίες δεν ήταν «πρωτόγονοι πρόδρομοι» που έψαχναν προς τον πολιτισμό. Ήταν πλήρως συνειδητοποιημένοι πολιτιστικοί κόσμοι που λειτουργούσαν σύμφωνα με λογικές διαφορετικές από εκείνες των μεταγενέστερων κρατών της Εποχής του Χαλκού. Το βαθύ παρελθόν της Εγγύς Ανατολής αποκαλύπτει τον πολιτισμό ως θεμελιωδώς συμβολικό και όχι τεχνολογικό, ένα μέσο με το οποίο οι άνθρωποι επιβάλλουν τάξη, νόημα και μνήμη στον χρόνο και τον χώρο. Αυτή η συνειδητοποίηση αποσταθεροποιεί το δυτικό ιστορικό προνόμιο. Υποδηλώνει ότι ο πολιτισμός δεν προχωρά αδυσώπητα προς τη νεωτερικότητα, αλλά αναδύεται, μεταμορφώνεται και εξαφανίζεται σε κύκλους. Υπό αυτό το πρίσμα, οι μύθοι των αρχέγονων ιερών εδαφών δεν είναι πλέον παράλογες φαντασιώσεις. Γίνονται παραμορφωμένες μνήμες πραγματικών ανθρώπινων κόσμων που άνθισαν έξω από το στενό χρονικό παράθυρο που παραδοσιακά παραχωρούσε η δυτική ιστοριογραφία. Με αυτόν τον διευρυμένο ορίζοντα που καθιερώθηκε στην Εγγύς Ανατολή, το επιχείρημα στρέφεται τώρα προς τα βόρεια προς την Ευρώπη και την Ευρασία, όπου εξίσου αρχαίες, εξίσου πολύπλοκες κοινωνίες αναπτύχθηκαν πέρα από τα όρια της Εύφορης Ημισελήνου.
Παλαιά Ευρώπη και Βόρεια Ευρασία: Πολιτισμός πέρα από την Εύφορη Ημισέληνο
Εάν το αρχείο της Εγγύς Ανατολής σπάσει το παράδειγμα της Εποχής του Χαλκού χρονολογικά, το ευρωπαϊκό και το βόρειο ευρασιατικό αρχείο το διασπά γεωγραφικά. Αυτή η ενότητα καταδεικνύει ότι πολύπλοκες συμβολικές, τελετουργικές και κοινωνικά οργανωμένες κοινωνίες εμφανίστηκαν ανεξάρτητα σε όλη την Ευρώπη και τον μακρινό βορρά, συχνά κάτω από οικολογικές συνθήκες πολύ σκληρότερες από αυτές της Εύφορης Ημισελήνου. Αυτοί οι πολιτισμοί δεν μιμήθηκαν απλώς τις εξελίξεις της Εγγύς Ανατολής. Ακολούθησαν ξεχωριστές πολιτισμικές τροχιές που έχουν τις ρίζες τους στη μακρά μνήμη, την τελετουργική συνέχεια και τον κοσμολογικό προσανατολισμό. Μέσα σε αυτό το βόρειο βαθύ παρελθόν γίνεται κατανοητή η μυθική γεωγραφία της Υπερβορείας, όχι ως χαμένη αυτοκρατορία, αλλά ως πολιτιστική μνήμη πραγματικών ανθρώπινων κόσμων πέρα από τον μεσογειακό ορίζοντα.
Παλαιά Ευρώπη
Μεταξύ περίπου 6500 και 4500 π.Χ., η νοτιοανατολική Ευρώπη γνώρισε την εμφάνιση μεγάλων, σταθερών νεολιθικών κοινωνιών με επίκεντρο τη λεκάνη του Δούναβη και τους παραποτάμους του. Πολιτισμοί όπως η Βίντσα, η Κουκουτένι-Τριπιλία και σχετικές παραδόσεις σχημάτισαν αυτό που έχει περιγραφεί ως μία από τις πρώτες πολιτισμικές ζώνες στην Ευρώπη, πριν από την ινδοευρωπαϊκή επέκταση και τον σχηματισμό κράτους της Εποχής του Χαλκού. Οι οικισμοί Vinča ήταν ασυνήθιστα μεγάλοι για την εποχή τους, μερικοί κάλυπταν πάνω από 30 εκτάρια, με στοιχεία προγραμματισμένης διάταξης, μακροχρόνιας κατοίκησης, εξειδικευμένης βιοτεχνικής παραγωγής και εκτεταμένων εμπορικών δικτύων. Η μεταλλουργία του χαλκού εμφανίζεται εδώ νωρίτερα από ό,τι σε πολλά μέρη της Εγγύς Ανατολής, μαζί με τυποποιημένα ειδώλια και επαναλαμβανόμενα συμβολικά μοτίβα. Το πιο αμφιλεγόμενο είναι ότι τα αντικείμενα από τη Vinča και την κοντινή Tărtăria φέρουν εγχάρακτα σημάδια διατεταγμένα σε δομημένες ακολουθίες. Ενώ η συζήτηση συνεχίζεται για το αν αυτά αποτελούν αληθινή γραφή, η επανάληψη και η τοποθέτησή τους υποδηλώνουν έντονα συμβολική επικοινωνία και όχι τυχαία διακόσμηση, όπως σημειώνει προσεκτικά ο Harald Haarmann: «Είτε τα σύμβολα του Δούναβη χαρακτηρίζονται ως γραφή είτε όχι, μαρτυρούν ένα δομημένο συμβολικό σύστημα που λειτουργεί από γενιά σε γενιά».[4] Η Marija Gimbutas ερμήνευσε περίφημα αυτούς τους πολιτισμούς ως μέρος αυτού που ονόμασε «Παλαιά Ευρώπη», έναν σχετικά σταθερό, τελετουργικό πολιτισμικό κόσμο που χαρακτηρίζεται από συνέχεια, συμβολικό πλούτο και κοινωνική συνοχή και όχι από στρατιωτικοποιημένη ιεραρχία.[5] Ενώ πτυχές του ερμηνευτικού της πλαισίου παραμένουν αμφισβητούμενες, τα ίδια τα αρχαιολογικά στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η Ευρώπη φιλοξένησε πολύπλοκες κοινωνίες πολύ πριν από την Εποχή του Χαλκού και πολύ πριν από την κυριαρχία της Μεσογείου. Αυτοί οι πολιτισμοί περιπλέκουν την υπόθεση ότι η Ευρώπη ήταν απλώς ένας αποδέκτης πολιτισμικών παρορμήσεων από την Εγγύς Ανατολή. Αντίθετα, υποδηλώνουν ότι η ίδια η Ευρώπη ήταν ένας τόπος πρώιμης συμβολικής τάξης, που αργότερα διαταράχθηκε αντί να δημιουργηθεί από τις ινδοευρωπαϊκές μεταναστεύσεις.
Οι Μεγαλιθικοί Πολιτισμοί της Ατλαντικής Ευρώπης
Από τις ακτές του Ατλαντικού της Ιβηρίας μέσω της Βρετάνης, της Βρετανίας, της Ιρλανδίας και στη Σκανδιναβία, η νεολιθική Ευρώπη έγινε μάρτυρας της κατασκευής χιλιάδων μεγαλιθικών μνημείων μεταξύ 5000 και 2500 π.Χ. Αυτά περιλαμβάνουν τάφους, πέτρινους κύκλους, ευθυγραμμίσεις και τελετουργικά συγκροτήματα των οποίων η κλίμακα και η ακρίβεια συναγωνίζονται εκείνες των πρώιμων μνημείων της Εγγύς Ανατολής. Τοποθεσίες όπως το Carnac, με τις ευθυγραμμίσεις όρθιων λίθων μήκους χιλιομέτρων, το Newgrange, με τον τάφο που ευθυγραμμίζεται με το ηλιοστάσιο, το Stonehenge και το Skara Brae μαρτυρούν ένα κοινό αρχιτεκτονικό και κοσμολογικό λεξιλόγιο σε τεράστιες αποστάσεις. Αυτά τα μνημεία απαιτούσαν ακριβή μηχανική, αστρονομική παρατήρηση και συνεχή κοινοτική εργασία για γενιές. Η ανασκαφή του Michael O'Kelly στο Newgrange έδειξε οριστικά ότι ο κεντρικός του θάλαμος φωτίζεται από τον ανατέλλοντα ήλιο στο χειμερινό ηλιοστάσιο, ένα φαινόμενο αδύνατο να επιτευχθεί χωρίς προσεκτική μακροπρόθεσμη παρατήρηση των ηλιακών κύκλων, όπως έγραψε ο O'Kelly: «Το μνημείο δεν είναι απλώς ταφικό. Είναι μια προσεκτικά σχεδιασμένη δομή για τη σήμανση του κοσμικού χρόνου.«[6] Η γεωγραφική κατανομή των μεγαλιθικών μνημείων υποδηλώνει θαλάσσια συνδεσιμότητα και όχι μεμονωμένη τοπική ανάπτυξη. Μακριά από το να είναι περιφερειακή, η Ατλαντική Ευρώπη εμφανίζεται ως ένα τελετουργικό δίκτυο, που συνδέεται μεταξύ τους με κοινή κοσμολογία και συμβολική πρακτική. Ο πολιτισμός εδώ δεν είναι αστικός ή γραφειοκρατικός, αλλά ένας αστρονομικός και τελετουργικός πολιτισμικός τρόπος, σε μεγάλο βαθμό αόρατος σε μοντέλα που επικεντρώνονται σε κράτη και κείμενα.
Σκάρα Μπράε
Νιούγκρανζ
Η Βόρεια Ευρασία και το μυαλό της Εποχής των Παγετώνων
Η βαθύτερη πρόκληση για τη συμπιεσμένη ιστορία αναδύεται από τη βόρεια Ευρασία, όπου η συμβολική και τελετουργική πολυπλοκότητα εμφανίζεται δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν από τη γεωργία. Η τοποθεσία Sungir, κοντά στο Βλαντιμίρ της Ρωσίας, που χρονολογείται περίπου στο 32.000 π.Χ., περιέχει ταφές εκπληκτικού πλούτου. Δύο παιδιά ενταφιάστηκαν με περισσότερες από 10.000 χάντρες από ελεφαντόδοντο, σκαλιστά δόρατα, μενταγιόν και αντικείμενα ώχρας που αντιπροσωπεύουν χιλιάδες ώρες εργασίας, καθώς ο Paul Pettitt τονίζει τις συνέπειες:
Αυτές οι ταφές υποδεικνύουν ένα επίπεδο κοινωνικής διαφοροποίησης, συμβολικών επενδύσεων και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού που αλλάζει θεμελιωδώς την κατανόησή μας για τις κοινωνίες της Ανώτερης Παλαιολιθικής.[7]
Ταφή Sungir
Ο Sungir καταδεικνύει ότι η ιεραρχία, ο τελετουργικός θάνατος και η κοινωνική μνήμη υπήρχαν πολύ πριν από την καθιστική ζωή. Αυτοί δεν ήταν «απλοί» κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, αλλά κοινωνίες ικανές να διατηρήσουν το νόημα από γενιά σε γενιά. Εξίσου αξιοσημείωτο είναι το είδωλο Shigir, που ανακαλύφθηκε στα Ουράλια Όρη και χρονολογείται πριν από περίπου 11.500 χρόνια, καθιστώντας το το παλαιότερο γνωστό μνημειακό ξύλινο γλυπτό. Με ύψος πάνω από πέντε μέτρα, το είδωλο είναι σκαλισμένο με πρόσωπα και γεωμετρικά μοτίβα διατεταγμένα σε κάθετη σειρά, υποδηλώνοντας μια δομημένη κοσμολογική αφήγηση. Το είδωλο Shigir καταδεικνύει ότι η μνημειώδης θρησκευτική έκφραση υπήρχε βαθιά στην Εποχή των Παγετώνων, διατηρημένη όχι σε πέτρα αλλά σε ξύλο, μια υπενθύμιση του πόσο μεγάλο μέρος του προϊστορικού πολιτισμού μπορεί να είχε εξαφανιστεί χωρίς ίχνος.
Είδωλο Shigir
Ο πολιτισμός της Σαμάρα και τα πρωτοϊνδοευρωπαϊκά θεμέλια του βόρειου πολιτισμού
Ο πολιτισμός της Σαμάρα, με επίκεντρο τη μέση περιοχή του Βόλγα της νότιας-κεντρικής Ρωσίας και χρονολογείται περίπου στο 5500–4800 π.Χ., κατέχει μια κομβική αλλά συχνά υποτιμημένη θέση στην ευρασιατική προϊστορία. Χρονολογικά, προηγείται του ορίζοντα Yamnaya κατά πάνω από μια χιλιετία. Εννοιολογικά, καθιερώνει πολλές από τις κοινωνικές, τελετουργικές και συμβολικές δομές που αργότερα καθόρισαν τον ινδοευρωπαϊκό πολιτισμό. Μακριά από το να αντιπροσωπεύει μια περιθωριακή ή «πρωτόγονη» ποιμενική κοινωνία, η Σαμάρα αποκαλύπτει έναν συνεκτικό πολιτιστικό κόσμο ήδη προσανατολισμένο προς την ιεραρχία, την κινητικότητα, την τελετουργική μνήμη και την κοσμολογική τάξη. Οι κοινότητες των Σαμάρα ασκούσαν μια μικτή οικονομία που συνδύαζε το κυνήγι, το ψάρεμα και την πρώιμη κτηνοτροφία, ιδιαίτερα τα βοοειδή και τα πρόβατα, στο ανοιχτό περιβάλλον της στέπας και του ποταμού της λεκάνης του Βόλγα. Αυτή η οικολογική προσαρμογή δεν ήταν απλώς οικονομική αλλά πολιτισμική. Η στέπα απαιτούσε κινητικότητα, εποχιακό προγραμματισμό και συλλογικό συντονισμό και συνθήκες που προωθούσαν κοινωνικές δομές διαφορετικές από τις καθιστικές αγροτικές κοινωνίες.
Τα ζωοαρχαιολογικά στοιχεία υποδηλώνουν ότι οι πληθυσμοί της Σαμάρα μπορεί να διαχειρίστηκαν ή να εξημέρωσαν άλογα νωρίτερα από ό,τι παραδοσιακά αναγνωρίζεται, αν και η συζήτηση συνεχίζεται για την ακριβή φύση των σχέσεων ανθρώπου-ιπποειδών σε αυτό το στάδιο. Ακόμη και η περιορισμένη διαχείριση αλόγων θα είχε διευρύνει δραματικά την εδαφική συνείδηση, ενισχύοντας μια κοσμοθεωρία προσανατολισμένη σε τεράστιους χωρικούς ορίζοντες και όχι σε οριοθετημένους οικισμούς, καθώς ο David Anthony τονίζει τη σημασία αυτής της οικολογικής και κοινωνικής αλλαγής:
Η ποιμενική οικονομία της στέπας δημιούργησε νέες μορφές κοινωνικής εξουσίας, τελετουργικής εξουσίας και κινητικότητας που αργότερα έγιναν κεντρικές στις ινδοευρωπαϊκές κοινωνίες.[8]
Η σημασία της Σαμάρα δεν έγκειται στην τεχνολογική πολυπλοκότητα αλλά στην επιτυχή προσαρμογή της σε ένα περιβάλλον που ευνοούσε την επέκταση, την κίνηση και την πολιτιστική μετάδοση σε μεγάλες αποστάσεις. Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του πολιτισμού των Σαμάρα είναι η πρώιμη χρήση ταφικών τύμβων κουργκάν, μια πρακτική που αργότερα θα γινόταν εμβληματική των ινδοευρωπαϊκών κοινωνιών σε όλη την Ευρασία. Αυτοί οι ταφικοί τύμβοι δεν ήταν απλώς πρακτικοί τάφοι, αλλά μνημειώδεις δείκτες εγγεγραμμένοι στο τοπίο, μετατρέποντας την ανοιχτή στέπα σε έναν αξέχαστο και τελετουργικά δομημένο χώρο. Οι ταφές στη Σαμάρα εμφανίζουν σαφείς ενδείξεις κοινωνικής διαφοροποίησης. Ορισμένοι τάφοι περιέχουν χάλκινα στολίδια, πέτρινα εργαλεία, θυσίες ζώων και τελετουργικά αντικείμενα, ενώ άλλοι είναι σχετικά απλοί. Αυτή η διαφοροποίηση υποδηλώνει την εμφάνιση ιεραρχικών κοινωνικών ταυτοτήτων και τελετουργικών ελίτ - φιγούρες των οποίων η εξουσία πιθανότατα βασιζόταν στη συγγένεια, την πολεμική ικανότητα ή τη θρησκευτική λειτουργία, όπως σημειώνει ο Anthony:
Το κουργκάν δεν ήταν απλώς ένας τάφος, ήταν μια εδαφική και ιδεολογική δήλωση, που αγκυροβόλησε τη μνήμη και τη γενεαλογία στη γη.[9]
Η ανύψωση ορισμένων ατόμων στο θάνατο υποδηλώνει ότι η κοινωνία της Σαμάρα είχε ήδη αναπτύξει έννοιες της κληρονομικής θέσης, της προγονικής εξουσίας και της ιερής ηγεσίας, τα βασικά στοιχεία της μεταγενέστερης ινδοευρωπαϊκής πολιτικής θεολογίας. Πέρα από την κοινωνική ιεραρχία, ο πολιτισμός της Σαμάρα παρέχει πρώιμα στοιχεία για ινδοευρωπαϊκές κοσμολογικές δομές. Η πράξη της ταφής των νεκρών κάτω από τύμβους, συχνά συνοδευόμενη από προσφορές ζώων και συμβολικά αντικείμενα, αντανακλά μια κοσμοθεωρία στην οποία οι ζωντανοί, οι νεκροί και το τοπίο ήταν συνδεδεμένα μεταξύ τους σε ένα κυκλικό σύστημα ανανέωσης και μνήμης. Αυτές οι πρακτικές αντηχούν έντονα με μεταγενέστερα ινδοευρωπαϊκά μυθολογικά θέματα: την ιερότητα του ουρανού και της γης, τον ρόλο των προγόνων, τη σημασία της ηρωικής καταγωγής και την τελετουργική κεντρική θέση των ζώων, ιδιαίτερα των αλόγων και των βοοειδών. Αν και δεν σώζονται κείμενα, η τελετουργική γραμματική της κοινωνίας της Σαμάρα προτείνει ένα συμβολικό σύστημα ήδη προσανατολισμένο προς την τριμερή ινδοευρωπαϊκή κοσμοθεωρία που διατυπώθηκε αργότερα από τον Georges Dumézil (κυριαρχία, πόλεμος, γονιμότητα). Υπό αυτή την έννοια, η Σαμάρα αντιπροσωπεύει όχι απλώς έναν βιολογικό ή γλωσσικό πρόγονο, αλλά έναν μυθικό και μεταφυσικό πρόγονο του ινδοευρωπαϊκού πολιτισμού. Οι παραδοσιακές αρχαιολογικές αφηγήσεις συχνά αντιμετωπίζουν τον πολιτισμό Yamnaya (περίπου 3300–2600 π.Χ.) ως μια ξαφνική έκρηξη - μια εκρηκτική επέκταση των ινδοευρωπαϊκών λαών σε όλη την Ευρασία. Αυτή η πλαισίωση συσκοτίζει τη βαθιά συνέχεια μεταξύ των πολιτισμών της Σαμάρα και των μεταγενέστερων πολιτισμών της στέπας. Η κινητικότητα των Γιαμνάγια, η τελετουργική ταφή, η κοινωνική ιεραρχία και η κοσμολογία δεν εμφανίστηκαν εκ του μηδενός. Ήταν εκλεπτυσμένες και ενισχυμένες εκδοχές πρακτικών που υπήρχαν ήδη στην κοινωνία της Σαμάρα. Αναγνωρίζοντας τη Σαμάρα ως στάδιο διαμόρφωσης και όχι ως πρελούδιο, η ινδοευρωπαϊκή επέκταση μοιάζει λιγότερο με ιστορική ανωμαλία και περισσότερο με την ωρίμανση ενός μακροχρόνιου πολιτισμικού προτύπου προσαρμοσμένου στα βόρεια περιβάλλοντα.
Ο πολιτισμός της Σαμάρα αντιπροσωπεύει μια στιγμή κατωφλίου στην ανθρώπινη ιστορία: την εμφάνιση ενός σαφώς βόρειου πολιτισμικού τρόπου που βασίζεται στην κινητικότητα, την τελετουργική ιεραρχία και την προγονική μνήμη. Γεφυρώνει το παλαιολιθικό συμβολικό βάθος και την επέκταση της Εποχής του Χαλκού, αποδεικνύοντας ότι ο ινδοευρωπαϊκός πολιτισμός δεν ήταν ούτε ξαφνικός ούτε αποκλειστικά τεχνολογικός, αλλά το αποκορύφωμα χιλιετιών πολιτιστικής διαμόρφωσης. Αποκαθιστώντας τη Σαμάρα στη θέση που της αξίζει στην προϊστορία, η αρχαιολογία κινείται πιο κοντά σε μια πραγματικά βαθιά και κυκλική κατανόηση της ανθρώπινης ιστορίας, στην οποία ο βορράς δεν είναι μια βαρβαρική περιφέρεια, αλλά ένα λίκνο διαρκούς πολιτιστικής μνήμης.
Όταν εξετάζονται μαζί, η Παλαιά Ευρώπη, οι μεγαλιθικοί πολιτισμοί του Ατλαντικού, οι βόρειες κοινωνίες της Εποχής των Παγετώνων και οι πρώιμοι ινδοευρωπαϊκοί πολιτισμοί της στέπας αποκαλύπτουν ένα εντυπωσιακό μοτίβο: ο πολιτισμός αναδύεται επανειλημμένα στο βορρά, συχνά χωρίς κράτη, γραφή ή μεταλλουργία, αλλά πάντα με συμβολική συνοχή και μεγάλους χρονικούς ορίζοντες. Αυτές οι περιοχές διατήρησαν την πολιτιστική μνήμη σε πέτρινες ευθυγραμμίσεις, ταφικές τελετές, μνημειακή τέχνη και μυθική γεωγραφία και όχι κείμενα. Ο πολιτισμός, υπό αυτό το πρίσμα, δεν είναι ένα δώρο που δόθηκε από τη Μεσόγειο ή την Εγγύς Ανατολή σε έναν βάρβαρο βορρά. Είναι ένα επαναλαμβανόμενο ανθρώπινο επίτευγμα, που προκύπτει όπου η συμβολική τάξη, η τελετουργική συνέχεια και η συλλογική μνήμη συγκλίνουν, ακόμη και κάτω από τον πάγο, ακόμη και πριν από την ιστορία, ακόμη και μακριά από τα ηλιόλουστα κέντρα των μεταγενέστερων αυτοκρατοριών.
Τοποθεσία του πολιτισμού Σαμάρα
Ο Όσβαλντ Σπένγκλερ και η ανάκτηση της βαθιάς ιστορίας
Η δυσκολία της σύγχρονης αρχαιολογίας να αναγνωρίσει τον πολιτισμό του βαθέως χρόνου δεν είναι απλώς εμπειρική, είναι φιλοσοφική. Τα κυρίαρχα ιστορικά πλαίσια της Δύσης, είτε διαφωτιστικά-προοδευτικά είτε ιουδαιοχριστιανικά, μοιράζονται μια κοινή παραδοχή: η ιστορία είναι γραμμική, σωρευτική και τελεολογική. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, το παρελθόν υπάρχει κυρίως ως προοίμιο του παρόντος και οι προηγούμενες κοινωνίες έχουν νόημα μόνο στο βαθμό που προβλέπουν τη νεωτερικότητα. Η προϊστορία, εξ ορισμού, γίνεται απουσία και όχι παρουσία: ένα κενό που περιμένει να καλυφθεί από την «πραγματική» ιστορία. Ο Όσβαλντ Σπένγκλερ αμφισβήτησε ευθέως αυτή την υπόθεση στο τελευταίο, μεταθανάτια δημοσιευμένο έργο του, Early Days of World History: Reflections on the Past. Σε αντίθεση με το The Decline of the West, το οποίο επικεντρώθηκε σε υψηλούς πολιτισμούς με γραπτά αρχεία, το Early Days στράφηκε σκόπιμα προς την προϊστορία, προς αυτό που η σύγχρονη επιστήμη είχε δηλώσει άγνωστο ή άσχετο. Το επιχείρημα του Σπένγκλερ δεν ήταν ότι η προϊστορία πρέπει να ανακατασκευαστεί λεπτομερώς, αλλά ότι η ίδια η άρνηση να την πάρουμε στα σοβαρά ήταν ένα μεταφυσικό λάθος, όπως έγραψε ο Σπένγκλερ:
Η πεποίθηση ότι η ιστορία ξεκινά με τη γραφή είναι από μόνη της μια ιστορική προκατάληψη, που ανήκει στους όψιμους και κουρασμένους πολιτισμούς που μπερδεύουν τις δικές τους μορφές μνήμης με τα όρια της ανθρώπινης εμπειρίας.[10]
Για τον Σπένγκλερ, η προϊστορία δεν ήταν ένας κενός πρόλογος, αλλά ένας διαφορετικός τρόπος ιστορικής ύπαρξης, που διέπεται από σύμβολα, μύθους, τελετουργίες και τοπία και όχι από κείμενα και θεσμούς. Το να το αγνοήσουμε ήταν να παρανοήσουμε τη φύση του ίδιου του πολιτισμού. Κεντρικό στοιχείο της φιλοσοφίας του Σπένγκλερ είναι η απόρριψη του πολιτισμού ως επίτευγμα που η ανθρωπότητα προοδευτικά «κερδίζει». Αντίθετα, οι πολιτισμοί είναι οργανικές οντότητες, ο καθένας με τη δική του γέννηση, άνθηση και παρακμή. Η ιστορία, από αυτή την άποψη, δεν είναι μια σκάλα αλλά ένα πεδίο επαναλαμβανόμενων μορφών, όπως έγραψε περίφημα ο Σπένγκλερ, «Οι πολιτισμοί είναι οργανισμοί. Η παγκόσμια ιστορία είναι η συλλογική τους βιογραφία». [11] Στο Early Days, αυτή η βιολογική μεταφορά επεκτείνεται προς τα πίσω πέρα από το γραπτό αρχείο. Ο Σπένγκλερ υποστήριξε ότι οι πρώτες φάσεις του πολιτισμού, η «παιδική ηλικία» τους, είναι σε μεγάλο βαθμό αόρατες στους σύγχρονους ιστορικούς ακριβώς επειδή δεν συμμορφώνονται με ορθολογικές, κειμενικές ή οικονομικές κατηγορίες.[12] Ωστόσο, σε αυτές τις πρώιμες φάσεις διαμορφώνεται η ψυχή ενός πολιτισμού, ο θεμελιώδης τρόπος του να βιώνει τον χώρο, τον χρόνο, τον θάνατο και τον κόσμο. Αυτή η εικόνα ευθυγραμμίζεται στενά με τα αρχαιολογικά στοιχεία που ερευνήθηκαν στο προηγούμενο sectio sGöbekli Tepe, Sungir, το Shigir Idol, οι μεγαλίθοι του Ατλαντικού και η Παλαιά Ευρώπη δεν είναι αποτυχημένες προσπάθειες πολιτισμού. Είναι ολοκληρωμένοι πολιτιστικοί οργανισμοί που λειτουργούν σύμφωνα με συμβολικές λογικές κατάλληλες για το περιβάλλον και τις κοσμολογίες τους.
Ένας από τους πιο προκλητικούς ισχυρισμούς του Σπένγκλερ είναι ότι ο μύθος δεν είναι κατώτερος από την ιστορία, αλλά παλαιότερος και, από ορισμένες απόψεις, πιο αληθινός. Ο μύθος κωδικοποιεί εμπειρίες που δεν μπορούν να αποτυπωθούν μόνο με τη χρονολογία. Διατηρεί τη δομική μνήμη, μοτίβα νοήματος που επιβιώνουν πολύ μετά την εξαφάνιση των αρχικών υλικών συνθηκών τους, όπως παρατήρησε ο Spengler, «Ο μύθος δεν είναι ψευδής ιστορία. Είναι ιστορία που βιώνεται εσωτερικά, που θυμόμαστε όχι με ημερομηνίες αλλά με εικόνες».[13] Αυτή η διορατικότητα επαναπροσδιορίζει ολόκληρη τη συζήτηση γύρω από την πιθανότητα μιας βόρειας υψηλής κουλτούρας που έχει μείνει στη μνήμη του μύθου. Από τη σκοπιά του Σπένγκλερ, το ερώτημα δεν είναι αν ένας βόρειος υψηλός πολιτισμός «υπήρχε» ως χαρτογραφημένη πολιτική οντότητα, αλλά αν αντανακλά μια αξιομνημόνευτη πολιτιστική πραγματικότητα, έναν βόρειο κόσμο που συνδέεται με την καθαρότητα, τον κυκλικό χρόνο και την εγγύτητα με το θείο. Αυτά δεν είναι τυχαίες φαντασιώσεις. Αντιστοιχούν στενά στο αρχαιολογικό προφίλ των βόρειων κοινωνιών των οποίων οι πολιτισμοί έδιναν έμφαση στην κυκλική κοσμολογία, την τελετουργική συνέχεια και τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα παρά στην επέκταση ή την κατάκτηση. Η κριτική του Σπένγκλερ επεκτείνεται σιωπηρά στον Χριστιανισμό, τον οποίο θεωρούσε ως προϊόν μιας συγκεκριμένης πολιτιστικής στιγμής και όχι ως καθολικό πλαίσιο. Ο Χριστιανισμός εμφανίστηκε στην Εποχή του Σιδήρου και αντανακλούσε τις μεταφυσικές ανησυχίες των ήδη αστικοποιημένων, ιστορικά συνειδητοποιημένων κοινωνιών. Οι κοσμολογίες τους συμπιέζουν τον χρόνο, θέτουν ένα μοναδικό γεγονός δημιουργίας και προσανατολίζουν την ιστορία προς μια τελική κορύφωση, όπως σημείωσε ο Spengler, «Οι όψιμες θρησκείες αναζητούν αρχή και τέλος επειδή γεννιούνται σε πολιτισμούς που ήδη αισθάνονται τη δική τους εξάντληση».[14] Η ανακάλυψη παλαιολιθικών και νεολιθικών πολιτισμών υπονομεύει το βιβλικό χρονικό πλαίσιο όχι μόνο χρονολογικά αλλά και φιλοσοφικά. Αποκαλύπτει ότι η ανθρωπότητα δεν ξεκίνησε με μια ξαφνική πράξη δημιουργίας, ούτε κινείται προς ένα μοναδικό έσχατο. Αντίθετα, οι ανθρώπινοι πολιτισμοί αναδύονται, σταθεροποιούνται, μυθοποιούνται και εξαφανίζονται – συχνά αφήνοντας πίσω τους μόνο τελετουργικά ίχνη και ιστορίες. Ακόμη και η κοσμική νεωτερικότητα κληρονομεί αυτή τη γραμμική δομή. Εκεί που ο Χριστιανισμός θέτει τη σωτηρία, η σκέψη του Διαφωτισμού προϋποθέτει την πρόοδο. Και οι δύο υποθέτουν ότι το παρόν βρίσκεται στην κορυφή της ιστορίας. Και οι δύο αγωνίζονται να φιλοξενήσουν πολιτισμούς βαθέως χρόνου που δεν οδηγούν σε εμάς. Έτσι, η πιο πολύτιμη συνεισφορά του Spengler σε αυτό το άρθρο είναι η επιμονή του ότι ο πολιτισμός είναι θεμελιωδώς συμβολικός, όχι τεχνολογικός. Η γραφή, η μεταλλουργία και η πολιτική είναι όψιμες εκφράσεις βαθύτερων πολιτισμικών ενστίκτων. Αυτό που καθορίζει έναν πολιτισμό δεν είναι αυτό που χτίζει, αλλά το πώς κατανοεί τον κόσμο, όπως έγραψε, «Οι πρώτες εκφράσεις ενός πολιτισμού δεν είναι εργαλεία, αλλά σύμβολα χειρονομίες προς το άπειρο».[15] Αυτός ο ορισμός ευθυγραμμίζεται ακριβώς με το αρχαιολογικό αρχείο της βαθιάς προϊστορίας. Οι κατασκευαστές του Göbekli Tepe δεν χρειάζονταν γραφή για να κωδικοποιήσουν την κοσμολογία. Οι δημιουργοί του ειδώλου Shigir δεν χρειάζονταν μπρούτζο για να εκφράσουν τη μεταφυσική τάξη. Οι μεγαλιθικοί οικοδόμοι της Ατλαντικής Ευρώπης δεν απαιτούσαν από τους βασιλιάδες να ευθυγραμμίσουν την πέτρα με τον ήλιο. Αυτές οι κοινωνίες ήταν πολιτισμένες με την έννοια του Spengler επειδή διέθεταν:
Κοινά κοσμολογικά πλαίσια
Τελετουργική συνέχεια μεταξύ των γενεών
Μνημειώδεις εκφράσεις νοήματος
Μια κυκλική κατανόηση του χρόνου
Με αυτό το πρότυπο, η άρνηση αναγνώρισης του πολιτισμού του βαθέως χρόνου δεν αντανακλά ακαδημαϊκή επιφυλακτικότητα αλλά εννοιολογική εξαθλίωση. Ο Σπένγκλερ δεν ισχυρίζεται ότι οι προϊστορικοί πολιτισμοί μπορούν να ανακατασκευαστούν λεπτομερώς, ούτε αυτό το άρθρο. Αυτό στο οποίο επιμένει είναι η επιστημική ταπεινοφροσύνη. Η απουσία αποδείξεων δεν είναι απόδειξη απουσίας, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με πολιτισμούς που εκφράστηκαν μέσω φθαρτών υλικών, προφορικής παράδοσης και τελετουργιών και όχι κειμένων, όπως έγραψε ο Spengler,
Η προϊστορία δεν θα μιλήσει ποτέ στη γλώσσα των εγγράφων. Μιλάει στη σιωπή, στα ερείπια και στους μύθους που οι μεταγενέστεροι αιώνες μπερδεύουν με φαντασία.[16]
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο βόρειος υψηλός πολιτισμός γίνεται αληθοφανής όχι ως μια χαμένη αυτοκρατορία αλλά ως μια μυθική συμπύκνωση της βόρειας πολιτισμικής μνήμης. Τα αρχαιολογικά αρχεία δείχνουν ότι η βόρεια Ευρασία φιλοξένησε μακρόβιες, συμβολικά πλούσιες κοινωνίες που εκτείνονται από την Εποχή των Παγετώνων. Ο μύθος, φιλτραρισμένος μέσα από αιώνες αναδιήγησης, διατηρεί μια αμυδρή ηχώ αυτής της πραγματικότητας. Η φιλοσοφία του Spengler παρέχει την εννοιολογική σκαλωσιά που είναι απαραίτητη για την ενσωμάτωση των αρχαιολογικών στοιχείων που παρουσιάζονται σε αυτό το άρθρο. Επιτρέπει στην ιστορία να επεκταθεί προς τα πίσω χωρίς αμηχανία, χωρίς να απαιτεί αποδείξεις τεχνολογικού αναχρονισμού και χωρίς να ευνοεί τη σύγχρονη Δύση ή τον Χριστιανισμό ως το αποκορύφωμα της ιστορίας. Η ιστορία, κατανοητή σε ένα πλαίσιο του Σπένγκλερ, δεν είναι μια πορεία προς τη φώτιση, αλλά ένας κύκλος πολιτισμών, ο καθένας ολοκληρωμένος από μόνος του. Το να το αποδεχτούμε αυτό σημαίνει να αποδεχτούμε ότι μεγάλο μέρος του παρελθόντος της ανθρωπότητας βρίσκεται πέρα από την ανάκαμψη, όχι επειδή ήταν ασήμαντο, αλλά επειδή ανήκε σε κόσμους που δεν εγγράφηκαν στη μονιμότητα.
Αποκατάσταση του Βαθέως Χρόνου, Αναπλαισίωση του Πολιτισμού και Καθορισμός των Ορίων της Απόδειξης
Αυτή η εργασία έχει προωθήσει έναν σκόπιμα μετριοπαθή αλλά μεθοδολογικά ανατρεπτικό ισχυρισμό: η ύπαρξη πολιτισμών της Νεολιθικής, της Παλαιολιθικής και της Εποχής των Παγετώνων, κατανοητών ως συμβολικά διατεταγμένων, τελετουργικά συνεκτικών, κοινωνικά ανθεκτικών ανθρώπινων κόσμων, δεν είναι μόνο δυνατή, αλλά αποδεδειγμένα υποστηρίζεται από αρχαιολογικά στοιχεία. Αυτοί οι πολιτισμοί δεν ήταν «προηγμένοι» με τη σύγχρονη ή τεχνολογική έννοια. Δεν διέθεταν ούτε μεταλλουργία σε κλίμακα ούτε συστήματα γραφής συγκρίσιμα με μεταγενέστερους ιστορικούς πολιτισμούς. Ωστόσο, ήταν αναμφισβήτητα υψηλοί πολιτισμοί στο βαθμό που οργάνωναν τον χρόνο, τον χώρο, την εργασία, τη μνήμη και το νόημα μεταξύ των γενεών. Εξίσου σημαντικό είναι αυτό που δεν ισχυρίστηκε αυτή η εργασία . Δεν έχει υποστηρίξει μια χαμένη παγκόσμια αυτοκρατορία, μια ξεχασμένη τεχνολογική χρυσή εποχή ή την ιστορικότητα της Ατλαντίδας. Έχει απορρίψει ρητά τον πληθωρισμό της αρχαιολογικής ασάφειας σε κερδοσκοπική βεβαιότητα. Αντ' αυτού, προσπάθησε να ανοίξει ξανά μια κατηγορία που έκλεισε πρόωρα: τον πολιτισμό του βαθέως χρόνου. Ο κεντρικός μεθοδολογικός ισχυρισμός είναι απλός: εάν η αρχαιολογία έχει ήδη αποδείξει ότι ο πολιτισμός υπήρχε πολύ νωρίτερα από ό,τι πιστεύαμε κάποτε, τότε το βάρος της αδυναμίας δεν μπορεί να τεθεί σε ισχυρισμούς σχετικά με αρχαίους συμβολικούς πολιτισμούς απλώς και μόνο επειδή προηγήθηκαν της Εποχής του Χαλκού. Το παρελθόν έχει αποδειχθεί βαθύτερο, πιο παράξενο και πιο πλουραλιστικό από ό,τι περίμεναν τα σύγχρονα παραδείγματα.
Σε προηγούμενες ενότητες, προέκυψε ένα σταθερό μοτίβο. Από το Göbekli Tepe στο Newgrange, από το Çatalhöyük στο Sungir, από τη Vinča στον πολιτισμό Samara, κοινωνίες που χωρίζονται από χιλιάδες χρόνια και τεράστιες αποστάσεις απέδειξαν επανειλημμένα:
Μνημειακή κατασκευή που απαιτεί συντονισμένη εργασία
Μακροπρόθεσμη τελετουργική συνέχεια
Συμβολικά συστήματα που κωδικοποιούν την κοσμολογία και την κοινωνική τάξη
Κοινωνική διαφοροποίηση χωρίς κεντρική κρατική εξουσία
Αυτά τα χαρακτηριστικά ευθυγραμμίζονται με αυτό που ανθρωπολόγοι όπως ο Clifford Geertz προσδιόρισαν ως τον πυρήνα του πολιτισμού: «συστήματα κληρονομικών αντιλήψεων που εκφράζονται σε συμβολικέςμορφές»[17] (The Interpretation of Cultures). Όταν τέτοια συστήματα αντέχουν από γενιά σε γενιά, σταθεροποιούν την κοινωνική συμπεριφορά και προσανατολίζουν τις κοινότητες μέσα στο χρόνο και το χώρο, αποτελούν πολιτισμό ανεξάρτητα από το αν παράγουν κείμενα ή αυτοκρατορίες. Έτσι, το μοντέλο της Εποχής του Χαλκού ευνοεί την ορατότητα: η γραφή επιβιώνει, το μέταλλο αντέχει, οι πόλεις αφήνουν ερείπια. Οι πολιτισμοί του βαθέως χρόνου συχνά ευνοούσαν τη φθαρτότητα: ξύλο, γη, τελετουργική απόδοση, εποχιακή επιστροφή. Τα πολιτισμικά τους επιτεύγματα δεν ήταν επομένως λιγότερο πραγματικά, αλλά πολύ πιο ευάλωτα στη διαγραφή, όπως παρατήρησε ο Spengler, «Οι μεγαλύτερες δημιουργίες της πρώιμης ανθρωπότητας δεν προορίζονταν να διαρκέσουν για πάντα, αλλά να επιστρέψουν ξανά και ξανά».[18] Η σύγχρονη αρχαιολογία, διαμορφωμένη από την προκατάληψη της επιβίωσης, έχει μπερδέψει την αντοχή των υλικών με την αντοχή του νοήματος. Αυτή η ασυμμετρία έχει ιστορικό προηγούμενο. Η Τροία απορρίφθηκε μέχρι να αποκαλυφθούν τα τείχη της. Οι Χετταίοι θεωρούνταν μυθικοί μέχρι να αποκρυπτογραφηθούν τα αρχεία τους. Ο μινωικός πολιτισμός ήταν άγνωστος μέχρι που η Κνωσός αναδύθηκε κάτω από το έδαφος. Σε κάθε περίπτωση, η απουσία αποδεικτικών στοιχείων αντιμετωπιζόταν ως απόδειξη απουσίας έως ότου δεν μπορούσε πλέον να είναι, όπως προειδοποίησε ο ιστορικός E.H. Carr: «Η πεποίθηση ότι τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους είναι μια πλάνη. Τα γεγονότα μιλούν μόνο όταν τα επικαλείται ο ιστορικός».[19]
Αυτή η εργασία δεν ισχυρίστηκε ότι κάθε μύθος κωδικοποιεί την κυριολεκτική ιστορία. Έχει ισχυριστεί κάτι πιο συγκρατημένο και πιο υπερασπίσιμο: ο μύθος δεν μπορεί να απορριφθεί εκ των προτέρων ως απόδειξη του τίποτα. Μπορεί να διατηρήσει τη διαστρεβλωμένη μνήμη, τη συμβολική γεωγραφία ή τη χρονική συμπίεση πραγματικών ανθρώπινων εμπειριών. Έτσι, η επιστημολογική θέση που προωθείται εδώ είναι σκόπιμα ασύμμετρη προς την αντίθετη κατεύθυνση: η αδυναμία πρέπει να αποδεικνύεται, όχι να υποτίθεται. Δεδομένου του αποδεδειγμένου βάθους και της πολυπλοκότητας των προϊστορικών κοινωνιών, οι ισχυρισμοί για τους αρχαίους βόρειους πολιτισμούς δεν μπορούν πλέον να απορριφθούν αποκλειστικά για χρονολογικούς λόγους. Ένα επαναλαμβανόμενο θέμα σε όλο αυτό το άρθρο ήταν ο εντοπισμός ενός κοινού φιλοσοφικού εμποδίου που κρύβεται πίσω από τόσο τη χριστιανική κυριολεξία όσο και τον κοσμικό σκεπτικισμό του Διαφωτισμού. Αν και συχνά αντιτίθενται, και τα δύο πλαίσια αντιστέκονται στον βαθύ χρόνο με δομικά παρόμοιους τρόπους. Ο Χριστιανισμός, που έχει τις ρίζες του στην κοσμολογία της Εποχής του Σιδήρου, συμπιέζει την ιστορία σε μια ηθική αφήγηση που ξεκινά με τη δημιουργία και τελειώνει με τη λύτρωση. Η εκκοσμίκευση του Διαφωτισμού απορρίπτει την αποκάλυψη αλλά διατηρεί τη γραμμικότητα, αντικαθιστώντας τη σωτηρία με την πρόοδο και την εσχατολογία με την τεχνολογική κορύφωση. Και τα δύο πλαίσια ευνοούν το παρόν, είτε ως εκπλήρωση θεϊκού σκοπού είτε ως κορυφή της ορθολογικής ανάπτυξης. Και οι δύο αγωνίζονται να φιλοξενήσουν πολιτισμούς που προηγούνται των ιδρυτικών τους αφηγήσεων, καθώς ο Σπένγκλερ προσδιόρισε ξεκάθαρα αυτή τη συνέχεια, «Η σύγχρονη ιστορική συγγραφή είναι χριστιανική χρονολογία χωρίς Θεό».[20] Το αρχαιολογικό αρχείο του πολιτισμού του βαθέως χρόνου αποσταθεροποιεί και τις δύο κοσμοθεωρίες. Αποκαλύπτει ότι η ανθρωπότητα δεν ξεκίνησε με τη Γένεση, ούτε κορυφώνεται στη νεωτερικότητα του αμερικανικού πολιτισμού. Η ιστορία επεκτείνεται προς τα έξω και προς τα πίσω, αδιαφορώντας για τη δυτική μεταφυσική υπεροψία. Έτσι, τα σωρευτικά στοιχεία που παρουσιάζονται εδώ ευθυγραμμίζονται με ένα κυκλικό και όχι γραμμικό μοντέλο ιστορίας. Οι πολιτισμοί προκύπτουν, σταθεροποιούνται, παρακμάζουν και εξαφανίζονται, αφήνοντας πολύ συχνά μόνο συμβολικά υπολείμματα. Ο βόρειος κόσμος, ειδικότερα, εμφανίζεται επανειλημμένα ως ζώνη μακροχρόνιας πολιτιστικής μνήμης.
Μέχρι αυτή την τελευταία στιγμή, το επιχείρημα διέπεται από αυτοσυγκράτηση, καθώς οι προηγούμενες ενότητες έχουν προωθήσει έναν στενό και υπερασπίσιμο ισχυρισμό ότι τα επικρατούντα χρονολογικά και εννοιολογικά όρια που επιβλήθηκαν στην προϊστορία δεν είναι πλέον βιώσιμα. Αρχαιολογικά στοιχεία από τη Νεολιθική, την Παλαιολιθική και την Εποχή των Παγετώνων σε όλη την Εγγύς Ανατολή, την Ευρώπη και τη βόρεια Ευρασία καταδεικνύουν πέρα από κάθε εύλογη αμφιβολία ότι πολύπλοκα συμβολικά, τελετουργικά και κοινωνικά συστήματα υπήρχαν πολύ νωρίτερα από την Εποχή του Χαλκού και πολύ πέρα από τις περιοχές που παραδοσιακά ήταν προνομιούχες ως πολιτισμικές κοιτίδες. Αυτό το συμπέρασμα από μόνο του απαιτεί μια αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο γράφεται η ιστορία. Σε αυτό το επίπεδο, η εργασία παραμένει εξ ολοκλήρου ακαδημαϊκή. Οι ισχυρισμοί της είναι ανάλογοι με τα αποδεικτικά στοιχεία της. Οι φιλοδοξίες της, αν και ευρείες, είναι μεθοδολογικά συντηρητικές... Και όμως, ο αναγνώστης μπορεί να αισθανθεί ότι η έρευνα κινείται προς ένα όριο και όχι προς ένα συμπέρασμα. Αυτό το όριο επιτυγχάνεται όταν το ερώτημα δεν είναι πλέον αν υπήρχαν πολύπλοκες κοινωνίες βαθιά στην προϊστορία, αλλά τι σημαίνει ότι υπήρχαν και γιατί η μνήμη τους επιβιώνει όχι ως ιστορία, αλλά ως μύθος.
Μόνο τώρα είναι δυνατό να επιστρέψουμε, σκόπιμα και χωρίς ψευδαισθήσεις, στον Πλάτωνα. Η Ατλαντίδα, όπως έχω υποστηρίξει αλλού και επιβεβαίωσα εδώ, δεν ήταν ιστορικό πολίτευμα. Δεν ήταν μια κυριολεκτική νησιωτική αυτοκρατορία στον Ατλαντικό Ωκεανό, ούτε ένας τεχνολογικά προηγμένος πολιτισμός της Εποχής των Παγετώνων, αλλά η Ατλαντίδα του Πλάτωνα είναι μια φιλοσοφική κατασκευή, μια ηθική αλληγορία που σχεδιάστηκε για να ασκήσει κριτική στην αθηναϊκή ύβρη και να δραματοποιήσει την κυκλική άνοδο και πτώση των πολιτικών τάξεων. Στο σημείο αυτό, η κατάσταση παραμένει αμετάβλητη. Η Ατλαντίδα δεν ήταν πραγματική
Ενώ η εμμονή του Πλάτωνα με τις ξεχασμένες εποχές ήταν πραγματική, απλώς όχι με τον τρόπο που μπορεί να σκεφτεί κανείς. Η αφήγηση της Ατλαντίδας πλαισιώνεται ως γνώση που κληρονομήθηκε από την Αίγυπτο, έναν πολιτισμό ήδη αρχαίο για τους Έλληνες, και παραδίδεται ως επίπληξη. Οι Έλληνες κατηγορούνται ότι θυμούνται μόνο ό,τι επέζησε από την τελευταία καταστροφή, όπως αναφέρει ο Πλάτωνας,
Υπάρχει στην κορυφή του Αιγυπτιακού Δέλτα, όπου χωρίζεται ο ποταμός Νείλος, μια πόλη και περιοχή που ονομάζεται Σάις. Η πόλη ήταν η γενέτειρα του βασιλιά Άμασις και βρίσκεται υπό την προστασία της θεάς Νηίθ ή Αθηνάς. Οι πολίτες τρέφουν φιλικά αισθήματα προς τους Αθηναίους, πιστεύοντας ότι είναι συγγενείς τους. Εδώ ήρθε ο Σόλων, και έγινε δεκτός με τιμές. Και εδώ έμαθε για πρώτη φορά, συνομιλώντας με τους Αιγύπτιους ιερείς, πόσο αδαείς ήταν αυτός και οι συμπατριώτες του για την αρχαιότητα. Αντιλαμβανόμενος αυτό, και με σκοπό να αποσπάσει πληροφορίες από αυτούς, τους είπε τις ιστορίες του Φορωνέα και της Νιόβης, καθώς και του Δευκαλίωνα και της Πύρρας, και προσπάθησε να μετρήσει τις γενιές που είχαν περάσει από τότε. Τότε ένας ηλικιωμένος ιερέας του είπε: «Σόλωνα, Σόλωνα, εσείς οι Έλληνες είστε πάντα νέοι, και δεν υπάρχει γέρος που να είναι Έλληνας».[21]
Αυτή η χειρονομία της συζήτησης του Σόλωνα με τους αρχιερείς της Αιγύπτου έχει συχνά απορριφθεί ως λογοτεχνικό τέχνασμα. Δεν χρειάζεται να είναι. Ο διάλογος του Πλάτωνα, ο Τίμαιος, περιστρέφεται επανειλημμένα γύρω από την ίδια ανησυχία ότι η ανθρώπινη ιστορία διακόπτεται από ρήγματα τόσο σοβαρά που ολόκληροι κόσμοι εξαφανίζονται, αφήνοντας πίσω τους μόνο παραμορφωμένες αναμνήσεις, όπως συνεχίζει ο Πλάτωνας,
Τι εννοείς;» ρώτησε. «Στο μυαλό», απάντησε ο ιερέας, «θέλω να πω ότι είστε παιδιά. Δεν υπάρχει ανάμεσά σας γνώμη ή παράδοση γνώσης που να είναι λευκή με την ηλικία. και θα σας πω γιατί. Όπως και η υπόλοιπη ανθρωπότητα, έχετε υποφέρει από σπασμούς της φύσης, οι οποίοι προκαλούνται κυρίως από τους δύο μεγάλους παράγοντες της φωτιάς και του νερού. Το πρώτο συμβολίζεται στην ελληνική ιστορία του νεαρού Φαέθοντα που οδήγησε τα άλογα του πατέρα του σε λάθος δρόμο και αφού έκαψε τη γη, κάηκε ο ίδιος από έναν κεραυνό. Διότι συμβαίνει σε μεγάλα διαστήματα μια διαταραχή των ουράνιων σωμάτων, και τότε η γη καταστρέφεται από τη φωτιά. Σε τέτοιες στιγμές, και όταν η φωτιά είναι ο παράγοντας, εκείνοι που κατοικούν δίπλα σε ποτάμια ή στην ακτή είναι ασφαλέστεροι από εκείνους που κατοικούν σε ψηλά και ξηρά μέρη, οι οποίοι με τη σειρά τους είναι ασφαλέστεροι όταν ο κίνδυνος είναι από το νερό. Τώρα ο Νείλος είναι ο σωτήρας μας από τη φωτιά, και καθώς υπάρχει λίγη βροχή στην Αίγυπτο, δεν μας βλάπτει το νερό. ενώ σε άλλες χώρες, όταν έρχεται ένας κατακλυσμός, οι κάτοικοι παρασύρονται από τα ποτάμια στη θάλασσα. Τα μνημεία που είχαν κάποτε τα δικά σας και άλλα έθνη για τις περίφημες πράξεις της ανθρωπότητας χάνονται στα νερά σε ορισμένες περιόδους. Και οι αγενείς επιζώντες στα βουνά αρχίζουν ξανά, χωρίς να γνωρίζουν τίποτα για τον κόσμο πριν από τον κατακλυσμό.[22]
Γιατί αν η Ατλαντίδα είναι ψευδής ως γεωγραφία αλλά αληθινή ως σύμπτωμα, τότε δεν δείχνει έναν χαμένο τόπο, αλλά έναν χαμένο προσανατολισμό. Όχι στον Ατλαντικό, αλλά στην ίδια την αρχαιότητα. Όχι σε ένα νησί κάτω από τη θάλασσα, αλλά σε κάτι εκτοπισμένο από τον χρόνο, το κλίμα και τη λήθη. Τα στοιχεία δεν συσσωρεύονται πλέον άνετα. Αρχίζει να συγκλίνει.
Η Εγγύς Ανατολή, που επί μακρόν αντιμετωπιζόταν ως το μοναδικό σύνορο της βαθιάς αρχαιολογίας, αρχίζει να αισθάνεται υπερβολική οικειότητα, τα ιζήματά της τακτοποιημένα, οι ακολουθίες της ευανάγνωστες. Ωστόσο, βορειότερα, ο δίσκος συμπεριφέρεται διαφορετικά. Ο πάγος διακόπτει τη συνέχεια. Ο άνεμος διαγράφει το πλαίσιο. Η συντήρηση γίνεται ανώμαλη, παρεμβατική, σχεδόν καταγγελτική. Η Αρκτική και η υποαρκτική δεν προσφέρουν αφηγήσεις. Προσφέρουν θραύσματα που αρνούνται την αφομοίωση.
Το Sungir δεν ταιριάζει. Το Shigir Idol δεν ταιριάζει. Η επιμονή των μύθων βόρειας προέλευσης δεν ταιριάζει σε κανένα μοντέλο. Αυτά δεν είναι απλώς ανωμαλίες. Είναι σημεία πίεσης.
Σε ένα ορισμένο βάθος, η αρχαιολογία παύει να μοιάζει με ανακατασκευή και αρχίζει να αισθάνεται σαν μια εισβολή σε κάτι που δεν προοριζόταν να ανακληθεί. Τα σύμβολα είναι πολύ παλιά. Οι τελετουργικές επενδύσεις είναι πολύ δυσανάλογες. Η κοσμολογική πολυπλοκότητα είναι πολύ νωρίς. Αρχίζει κανείς να υποψιάζεται ότι ο βορράς δεν αγνοήθηκε επειδή ήταν άδειος, αλλά επειδή η αναγνώρισή του θα αποσταθεροποιούσε εντελώς την ιστορία των αρχών. Ο μύθος, εν τω μεταξύ, γίνεται πιο δυνατός.
Σε όλες τις ινδοευρωπαϊκές παραδόσεις του Βεδικού, Ιρανικού, Ελληνικού, Γερμανικού, Κελτικού, Σλαβικού, Βαλτικού μύθου... Υπάρχουν επαναλαμβανόμενες εικόνες που δεν είναι ούτε αγροτικές ούτε αστικές, αλλά μεγάλες μέρες και μεγάλες νύχτες, ιεροί πόλοι, ακίνητα αστέρια, ηλιακή κυριαρχία, κύκλοι που δεν έχουν σπάσει από τη φθορά. Αυτές δεν είναι οι μεταφορές των αγροτών των κοιλάδων των ποταμών ή των κατασκευαστών πυραμίδων. Είναι τα κατάλοιπα μιας κοσμοθεωρίας που διαμορφώθηκε κάτω από συνθήκες που δεν μας είναι πλέον οικείες. Όχι πολιτισμός με τη σύγχρονη έννοια. Ούτε πόλεις, ούτε αυτοκρατορίες, ούτε μηχανές.
Κάτι πιο κρύο. Κάτι παλαιότερο. Κάτι ευθυγραμμισμένο όχι με την πρόοδο, αλλά με τον κύκλο.
Η ιδέα γίνεται δύσκολο να ανεχθεί ότι υπήρχε μια συμβολική τάξη προσαρμοσμένη σε έναν κόσμο πριν από το σημερινό κλιματικό καθεστώς. ότι η κατάρρευσή του δεν ήταν πολιτική αλλά περιβαλλοντική. ότι η μνήμη του επέζησε μόνο επειδή ήταν ενσωματωμένη στον μύθο και όχι στην καταγραφή. Ένας κόσμος που δεν κατέρρευσε αλλά σφραγίστηκε κάτω από τον πάγο και τον χρόνο. Σε αυτό το σημείο, η ιστορία παύει να προχωρά. Αρχίζει να καμπυλώνει. Αυτό το έργο δεν είχε ποτέ σκοπό να αποδείξει την ύπαρξη ενός χαμένου πολιτισμού. Αυτό θα ήταν πολύ απλό, καθώς ο πραγματικός του στόχος ήταν να εκθέσει την ευθραυστότητα των παραδειγμάτων μας, να δείξει ότι αυτό που ονομάζουμε «προϊστορία» μπορεί στην πραγματικότητα να είναι το μεγαλύτερο και πιο σημαντικό κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας, και έχοντας φτάσει σε αυτό το άκρο, η έρευνα πρέπει να σταματήσει, όχι επειδή απέτυχε, αλλά επειδή η περαιτέρω πρόοδος απαιτεί μια εντελώς διαφορετική πειθαρχία.
Οι ποιητές κατάλαβαν αυτό το όριο, καθώς μιλούσαν για μια χώρα πέρα από τον βόρειο άνεμο, ένα μέρος που κανένας δρόμος δεν μπορούσε να φτάσει. Όχι επειδή ήταν φανταστικό, αλλά επειδή ανήκε σε έναν τρόπο μνήμης που δεν ήταν πλέον διαθέσιμος σε εμάς. Το ονόμασαν μια φορά και μετά σώπασαν.
Πέρα από αυτό το σημείο δεν βρίσκεται η απόδειξη, αλλά ο προσανατολισμός
Πέρα από αυτό το σημείο...
Υπερβόρεια
[1] Σμιτ, Κλάους . Göbekli Tepe : Ένα ιερό της Λίθινης Εποχής στη Νοτιοανατολική Ανατολία. Βερολίνο, ArchaeNova, 2012.
[2] Χόντερ, Ίαν. Catalhoyuk : Η ιστορία της λεοπάρδαλης : Αποκαλύπτοντας τα μυστήρια της αρχαίας «πόλης» της Τουρκίας. Λονδίνο, Thames & Hudson, 2011.
[3] Ντέιβις, Μίριαμ. Dame Kathleen Kenyon : Σκάβοντας τους Αγίους Τόπους. Walnut Creek, Καλιφόρνια, Left Coast Press, 2008.
[4] Χάαρμαν, Χάραλντ . Η γραφή ως τεχνολογία και πολιτιστική οικολογία: Εξερευνήσεις του ανθρώπινου νου στην αυγή της ιστορίας. Επιμέλεια Ulrich Ammon, Frankfurt Am Main, Peter Lang, 2011.
[5] Μαρίγια Γκιμπούτας. Ο Πολιτισμός της Θεάς: Ο Κόσμος της Παλαιάς Ευρώπης. Σαν Φρανσίσκο, Harper San Francisco, 1993.
[6] Ο'Κέλι, Μάικλ Τζ. Newgrange : Αρχαιολογία, Τέχνη και Θρύλος. Λονδίνο, Thames and Hudson, 1984.
[7] Pettitt, Paul. Η παλαιολιθική προέλευση της ανθρώπινης ταφής. Milton Park, Abington, Routledge, 2010.
[8] Άντονι, Ντέιβιντ Γ. Το άλογο, ο τροχός και η γλώσσα: Πώς οι αναβάτες της Εποχής του Χαλκού από τις ευρασιατικές στέπες διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο. Πρίνστον, Νιου Τζέρσεϊ ; Woodstock, Princeton University Press, 2010.
[10] Σπένγκλερ, Όσβαλντ. Πρώτες μέρες της παγκόσμιας ιστορίας. Μετάφραση Constantin von Hoffmeister, Legend Books Sp. Z O.O., 2022.
[11] Σπένγκλερ, Όσβαλντ. Η παρακμή της Δύσης: Προοπτικές της παγκόσμιας ιστορίας. Μετάφραση Charles Francis Atkinson. Τόμος 1 . Λονδίνο: Forgotten Books, 2018.
[12] Spengler, Πρώτες μέρες της παγκόσμιας ιστορίας.
