από τον Michel Houellebecq, συγγραφέα
περάσει πίσω μας. Το να μιλάμε για «πολιτισμό» για να περιγράψουμε την κατάσταση των πραγμάτων στην Ευρώπη δίνει την εντύπωση ότι ενδίδουμε σε μια μεγαλοπρεπή λέξη.
Προτεσταντισμός και Διαφωτισμός
Βαθιά μέσα μας, το νιώθουμε, ακόμα κι αν το παραδεχτούμε παραμένει δύσκολο, είναι κάτι που έχει λήξει. Οι διάδοχοί μας, αν υπάρξουν, και αν τύχει να μας σκεφτούν σε λίγους αιώνες, δεν θα νιώσουν ούτε αγανάκτηση ούτε θυμό. Δεν θα ανησυχούν πλέον. Πιθανότατα θα νιώσουν μια αόριστη αηδία και, πάνω απ’ όλα, μια τεράστια αμηχανία. Οι πιο μορφωμένοι ανάμεσά τους θα προσπαθήσουν να την μετριάσουν γράφοντας τεράστια έργα, από τα οποία η Ιστορία της Παρακμής και της Πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας παραμένει ένα κλασικό παράδειγμα. Μια απλοποιημένη περίληψη των θέσεων του Γίββωνα, που εξηγούν την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μέσω της ανάπτυξης του Χριστιανισμού, εκτός από το ότι είναι πειστική και σαφής, έχει το πλεονέκτημα ότι επεκτείνεται εύκολα από τις θέσεις του Αυγούστου Κοντ για τη μετάβαση από τη θεολογική στη μεταφυσική κατάσταση, της οποίας η μόνη λειτουργία ήταν η καταστροφή. Η παρακμή της Δύσης βρίσκει έτσι τη φυσική της εξήγηση στην πτώση του Χριστιανισμού που ξεκίνησε ο Προτεσταντισμός και ολοκληρώθηκε από τον Διαφωτισμό. Ο Νίτσε λέει σχεδόν το ίδιο πράγμα*, προσθέτοντας διασκεδαστικά ειδικά εφέ με ακροβάτες και αετούς. Αυτό που δεν ταιριάζει απόλυτα, ωστόσο, είναι ότι τα πράγματα δεν είναι καλύτερα στην Ασία. Η δημογραφική παρακμή στις πιο τεχνολογικά προηγμένες χώρες – Ιαπωνία, Κορέα και πιο πρόσφατα Κίνα – είναι ακόμη πιο ραγδαία, σε σημείο που οι πληθυσμοί τους κινδυνεύουν να εξαφανιστούν στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον. Είναι πράγματι η ίδια η νεωτερικότητα που αυτοκαταστρέφεται μπροστά στα μάτια μας.
«Τα πράγματα καταρρέουν· το κέντρο δεν αντέχει πλέον·/ ξεκάθαρη η αναρχία εξαπολύεται στον κόσμο», έγραψε ο Γέιτς το 1919, διαισθανόμενος ότι, για την Ευρώπη, ο πρόσφατα τερματισμένος πόλεμος θα ήταν απλώς ο προάγγελος άλλων, πιο σημαντικών καταστροφών. Ο πόλεμος γέννησε πόλεμο, ο ναζισμός άνοιξε μια σκοτεινή πόρτα που δεν έκλεισε ποτέ πλήρως, και οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι απλώς επιτάχυναν την αποσύνθεση των χωρών που διέπραξαν την τρέλα να εισέλθουν σε αυτούς.
Έναν αιώνα μετά το ποίημα του Γέιτς, το κέντρο δεν έχει αντέξει – και αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση του ευρωπαϊκού πολιτικού κέντρου, των Βρυξελλών. Στο Βέλγιο, η ευθανασία, διαθέσιμη σε «άτομα που πάσχουν από ψυχικές ασθένειες» από το 2002, είναι διαθέσιμη και σε ανηλίκους από το 2014. Μερικές εστίες αντίστασης εξακολουθούν να αντέχουν, αλλά η μία μετά την άλλη τα εμπόδια σπάνε, και μας βυθίζει αυτή η «θάλασσα μαυρισμένη από αίμα», όπως την περιγράφει ο Γέιτς στον ακόλουθο στίχο.
«Προοδευτικότητα» και πρωτόγνωρη αλαζονεία
Η Γαλλία είναι πιθανό να είναι το επόμενο φράγμα που θα παρασυρθεί από αυτή τη θάλασσα· είναι ακόμα δυνατό να το αποφύγουμε, αλλά η ελπίδα εξασθενεί. Εδώ και αρκετά χρόνια, αγωνίζομαι να καταπολεμήσω την ευθανασία, και καθώς η πεποίθηση μεγαλώνει μέσα μου ότι δίνω μια μάχη που είμαι καταδικασμένος να χάσω, νιώθω σαν να έχω παίξει όλα μου τα χαρτιά, και μάλιστα άρχισα να κάνω απάτη. Για μια τελευταία φορά, πιστεύω ότι αξίζει να συστήσω σε εκείνους των οποίων η ψήφος θα έχει την ισχύ του νόμου να αναλογιστούν τους λίγους φιλοσόφους σε όλη την ιστορία που έχουν εγκρίνει την αυτοκτονία – είναι αρκετά εκπληκτικό, στην πραγματικότητα: ο «προοδευτισμός» απορρίπτει με περιφρόνηση, με ένα νεύμα του χεριού, όχι μόνο όλες τις υπάρχουσες θρησκευτικές παραδόσεις, αλλά σχεδόν όλα όσα έχουν σκεφτεί οι προηγούμενοι φιλόσοφοι. Τέτοια αλαζονεία, πιστεύω, δεν έχει ξαναδεί ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία. Αλλά οι φιλοσοφίες, σε αντίθεση με τις θρησκείες, μιλούν πρωτίστως στην ανθρώπινη διάνοια, σπάνια αγγίζοντας αυτό που είναι ουσιώδες μέσα μας. Η καθολική θρησκεία,
παρά, όπως φαίνεται, κάποιες πρόσφατες αναταραχές, υστερεί εδώ και καιρό στην Ευρώπη, και δεν είμαι στο σημείο να προτιμώ μια ισλαμική κοινωνία απλώς και μόνο επειδή η κοσμική κοινωνία αποκλίνει από τον ηθικό νόμο.
Δεν είμαι όμως σίγουρος ότι θέλω να ανήκω σε μια κοινωνία που νομιμοποιεί την ευθανασία. Η υπεράσπιση της Δύσης είναι καλή και ωφέλιμη, αρκεί να αξίζει να την υπερασπιστούμε. Αρκεί να εξετάσει κανείς τα επιχειρήματα των υποστηρικτών της ευθανασίας για να κατακλυστεί από αηδία, και από αυτήν την αηδία, εξαπολύεται μια
ηθική εξέγερση. Αυτά τα επιχειρήματα, στην πραγματικότητα, καταλήγουν σε ένα μόνο: αξιοπρέπεια. Αλλά αυτή η λέξη έχει χρησιμοποιηθεί τόσο συχνά και με τόσο διεστραμμένο τρόπο, που η σημασία της έχει γίνει δύσκολο να κατανοηθεί. Όπως βλέπουν οι
υποστηρικτές της ευθανασίας, η επιθυμία για αξιοπρέπεια που εκφράζει το ετοιμοθάνατο άτομο, όπως βεβαιώνεται από τα αγαπημένα του πρόσωπα, εκφράζεται γενικά με φράσεις όπως: «Δεν άντεχε να γίνει λαχανικό». Ο ισχυρισμός θα ήταν πιο πειστικός αν μπορούσαν
να τον συμπληρώσουν ως εξής: «Δεν άντεχε να γίνει λαχανικό. Θα προτιμούσε να γίνει πτώμα». Επιπλέον, η μεταφορά του λαχανικού αποκαλύπτει μια οδυνηρά ρεαλιστική άποψη για τα ανθρώπινα όντα. Ιδανικά, τα ανθρώπινα όντα θα πρέπει να κινούνται, να εκτελούν πράξεις και τελικά να ζουν ενεργή ζωή. Και αν αυτό είναι οριστικά αδύνατο, θα
έπρεπε τουλάχιστον να επικοινωνούν, να επιδεικνύουν την ικανότητα να αλληλεπιδρούν, τουλάχιστον λεκτικά, με την υπόλοιπη κοινωνία. Έτσι, οι άνθρωποι ανάγονται στην αξία χρήσης τους, δηλαδή στην αρχική τους αξία μείον έναν συντελεστή υποτίμησης. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια πιο άμεση αντίθεση στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια με την
έννοια του Ιμμάνουελ Καντ, στην καντιανή ιδέα ότι η ανθρωπιά (humanité), στο πρόσωπό της καθώς και σε αυτό των άλλων, πρέπει πάντα να θεωρείται αυτοσκοπός και ποτέ απλώς μέσο.
Βιώνουμε το φάντασμα του Μηδενισμού
Μια πρώτη αλλοίωση είχε ήδη συμβεί, και δυστυχώς, ήταν κατά τη διάρκεια του απολύτως δικαιολογημένου αγώνα κατά του πόνου των ζώων, όταν οι «antispécistes » ανέλαβαν να τον διεξάγουν στο όνομα της αμφίβολης έννοιας των «δικαιωμάτων των ζώων», όταν το μόνο που χρειαζόταν ήταν να συνεχίσουν να ακούν την μετριοπαθή αλλά πυρακτωμένη, αιώνια φωνή της συμπόνιας. Με την ευθανασία, δεν πρόκειται πλέον για αλλοίωση, αλλά για μια βουτιά στην άβυσσο. Για τον Καντ, για τους στοχαστές πιο αφελών αιώνων, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ήταν απλώς συνδεδεμένη με το να είσαι άνθρωπος. Δεν βλέπουμε πλέον τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αλλοιώνεται μέσα μας, η ζωή μας είναι η ίδια μια διαδικασία αλλαγής, και πρέπει να είμαστε έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να τη δικαιολογήσουμε στα μάτια μας ή ακόμα και στα μάτια των άλλων (στο βαθμό που αυτό κάνει τη διαφορά).
Για σχεδόν δύο αιώνες, το φάντασμα του μηδενισμού στοιχειώνει τη Δυτική Ευρώπη. Τώρα είναι εδώ, το βιώνουμε. Δεν περιμέναμε μηδενισμό σε αυτή τη μορφή, δεν είναι ούτε σκοτεινός ούτε λυκόφως. Είναι μάλλον πολύχρωμος και χαρούμενος. Για να τον φανταστείτε,
μην σκεφτείτε τον Ντοστογιέφσκι ή τον Νίτσε, αλλά μάλλον θυμηθείτε μια διαφήμιση για την Simons (μια καναδική αλυσίδα ρούχων) που υποτίθεται ότι απεικόνιζε μια χαρούμενη ευθανασία. Ήταν εκπληκτικά αξιοπρεπής. Γυρισμένη δίπλα στη θάλασσα, υπήρχαν κύματα και ένα τσέλο, ένα μεγάλο, ευχάριστο γεύμα με cheesecake και ξεσπάσματα γέλιου, ο τίτλος ήταν: «Όλα είναι ομορφιά», η γυναίκα που θα έφευγε σύντομα από τη ζωή ήταν νέα, συγκινητική και συμπαθητική. Ήταν καλλιτέχνιδα, την είδαν να σχεδιάζει σχήματα στην άμμο με ένα ξυλάκι. Η Simons απέσυρε το βίντεό της μετά από πάρα πολλά σαρκαστικά
σχόλια στο διαδίκτυο που χλεύαζαν τη χρήση εικόνων από τη βιομηχανία πολυτελείας για την προώθηση της ευθανασίας. Πράγματι, έμοιαζε με διαφήμιση της Chanel ή του Saint Laurent.
Ας εμβαθύνουμε λίγο περισσότερο σε αυτό το ζήτημα της αξιοπρέπειας. Όταν έκανα έρευνα για την υπόθεση Βινσέντ Λαμπέρτ**, θυμάμαι μια «λευκή βίβλο» σχετικά με τη λειτουργία των κέντρων EVC-EPR, εκείνων που δημιουργήθηκαν με τον Νόμο Κουσνέρ, όπου ο Βίνσεντ Λαμπέρτ θα έπρεπε να είχε τοποθετηθεί αν το ιατρικό σύστημα
λειτουργούσε σωστά. Ένα ανέκδοτο μου έκανε εντύπωση: μια γυναίκα που ήταν σιωπηλή για χρόνια άρχισε ξαφνικά να μιλάει ξανά κατά τη διάρκεια μιας απροσδόκητης επίσκεψης. Όταν ένας γιατρός εξέφρασε την έκπληξή του, επειδή προσπαθούσε ανεπιτυχώς για χρόνια να επικοινωνήσει μαζί της, εκείνη απάντησε: «Αυτό που λέγατε δεν ήταν και τόσο ενδιαφέρον». «Μια πολύ επιβαρυμένη κατάσταση υγείας μπορεί να δικαιολογήσει ορισμένες παραβιάσεις της ευγένειας, αλλά εξακολουθεί να είναι ένα μάθημα που αξίζει να θυμόμαστε: αν οι άνθρωποι δεν σας μιλούν, μερικές φορές είναι επειδή δεν έχουν τίποτα να σας πουν.
Αξιοπρέπεια και εγωισμός
Όποιος έχει γράψει ποτέ, ή έστω και απλώς επιχειρήσει να γράψει, γνωρίζει ότι μερικές φορές είναι δυνατό – είναι δύσκολο να εξηγηθεί, αλλά είναι αλήθεια – να εκφράσει γραπτώς πραγματικότητες απρόσιτες στον λόγο. Και όποιος έχει γράψει πραγματικά γνωρίζει κάτι άλλο, κάτι ακόμα πιο θλιβερό: ότι αυτό που έχει γράψει κανείς δεν θα είναι
παρά ένα αμυδρό ίχνος αυτού που ονειρεύτηκε να γράψει. Ακόμα και κάποιος τόσο παραγωγικός στο λογοτεχνικό του έργο, όσο ο Μπαλζάκ, το παραδέχεται: τα βιβλία που έχει γράψει κανείς είναι λιγότερο όμορφα από αυτά που απλώς ονειρεύτηκε. Ο λόγος δεν είναι παρά ένα κλάσμα της γραφής, η οποία από μόνη της δεν είναι παρά ένα κλάσμα της
εσωτερικής ζωής. Το να περιορίσει κανείς το μυαλό ενός ατόμου στις προφορικές του επικοινωνιακές δεξιότητες είναι απλώς ανόητο.
Από ηθική άποψη, η συμπεριφορά με αξιοπρέπεια θα σήμαινε την υιοθέτηση, απέναντι στα βάσανα και τις λύπες της ζωής, μιας στάσης ηρεμίας, αυτοσυγκράτησης και στωικότητας. Η αξιοπρέπεια, εν ολίγοις, δεν θα διέφερε πολύ από τη συναισθηματική σεμνότητα, η οποία ήδη δίνει αφορμή για υποψίες. Ενώ η σεμνότητα είναι σε όλες τις
περιπτώσεις ένα μάλλον αμφίβολο συναίσθημα, κάπως πολύ στενά συνδεδεμένο με την ντροπή, η συναισθηματική σεμνότητα, υπό όλες τις μορφές της, είναι μακράν η πιο τοξική.
Έχω ακούσει τόσους επαίνους στα μέσα ενημέρωσης για την «αξιοπρέπεια» των θυμάτων αυτού ή εκείνου του τραγικού γεγονότος που έχω αρχίσει να αντιπαθώ τη λέξη αξιοπρέπεια. Αντιμέτωποι με μεγάλο πόνο, η πιο υγιής στάση είναι προφανώς να κλαίμε,
να ουρλιάζουμε, να βογκάμε, να ικετεύουμε το θείο έλεος ή άλλων ανθρώπινων όντων. Ο Στωικός είναι ουσιαστικά απλώς μια θεωρητική μαριονέτα, απαλλαγμένη από κάθε πιθανολογία. Ο Στωικισμός είναι μια φιλοσοφία, που θα ήταν καλύτερα να μην συγκαταλέγεται στην φιλοσοφία.
Δεν είναι μόνο αυτό, όπως συνειδητοποιώ με έκπληξη, ότι στον σεξουαλικό τομέα είμαστε διαμετρικά αντίθετοι με την εποχή των χίπις που σημάδεψε τη νεότητά μου. Όταν ήμουν έφηβος, ήταν της μόδας να επικρίνουμε την παροιμία «τα αγόρια δεν κλαίνε» και αντ’ αυτού να ενθαρρύνουμε τα αγόρια να εκφράζουν ελεύθερα τα συναισθήματά τους. Η σημασία αυτής της παροιμίας, επιπλέον, είχε υπερεκτιμηθεί σε μεγάλο βαθμό: οι λογοτεχνικές αναφορές δείχνουν ξεκάθαρα ότι οι μεσαιωνικοί ιππότες έχυναν άφθονα δάκρυα στον θάνατο των συμπολεμιστών τους. Μόνο από τις αρχές του 20ού αιώνα, και ιδιαίτερα στις αγγλοσαξονικές χώρες, η εντολή για σεμνότητα κυριάρχησε, μαζί με την επιλογή να αποκρύψουν τον θάνατο, και για τους ίδιους λόγους.
Μισό αιώνα μετά την εποχή των χίπις, όλα έχουν αλλάξει και δεν είναι πλέον μόνο οι άνδρες που πρέπει να συγκρατούν τα δάκρυά τους. Το ίδιο κάνουν και οι γυναίκες, κατά προτίμηση. Μέσω της απόλυτης αξιοπρέπειας, μέσω της απόλυτης σεμνότητας στην έκφραση των συναισθημάτων κάποιου, άλλοι καταλήγουν να υποθέτουν ότι νιώθεις πολύ λίγα συναισθήματα και ότι μπορούν να ασχοληθούν ήρεμα με τις δουλειές τους. Η αξιοπρέπεια, στην ουσία, έχει μόνο έναν σκοπό: να νομιμοποιήσει τη συνεχή πρακτική του πιο τέλειου εγωισμού. Είναι ένας σημαντικός σκοπός.
Η σεμνότητα, μια πιο σαφής εκδοχή της αξιοπρέπειας, έχει ακόμη πιο δηλητηριώδεις συνέπειες όταν δεν αφορά πλέον μόνο τα συναισθήματα, αλλά επιτίθεται στο φυσικό σώμα – και αυτό είναι κάτι πολύ πιο σοβαρό, πολύ πιο θανατηφόρο και πολύ πιο επαχθές από τη σεξουαλική σεμνότητα. Ας δώσουμε τον λόγο στην αξιοπρέπεια. Είναι πραγματικά σεμνό και αξιοπρεπές, όταν κάποιος είναι τόσο κοντά σε ένα λαχανικό, όταν είναι τόσο σωματικά υποβαθμισμένος, να επιδεικνύεται δημόσια; Να επιδεικνύεται, ακόμη και, σε οποιονδήποτε; Είναι πραγματικά σεμνό και αξιοπρεπές, τελικά, να υπάρχει;
Τώρα που βρίσκεστε στο κέντρο του, ντρέπεστε για την ίδια σας την ύπαρξη, και η ευθανασία είναι προ των πυλών. Εγώ, που τόσο συχνά έχω διασκεδάσει τον εαυτό μου κοροϊδεύοντας τον Νίτσε – και δεν μπόρεσα να αντισταθώ ούτε αυτή τη φορά, είναι τόσο αστείος με το μουστάκι του – θα ήθελα ακόμα να του αποτίσω φόρο τιμής παραθέτοντας αυτούς τους στίχους από το Χαρούμενη Επιστήμη:
«Ποιον αποκαλείς κακό;»
«Αυτόν που θέλει πάντα να ντροπιάζει τους άλλους.»
«Τι είναι πιο ανθρώπινο για εσένα;»
«Να γλιτώσεις κάποιον από την ντροπή.»
Άνθρωπος και «ζωική σοφία»
Είναι οδυνηρό να το πω, ίσως να μην είμαστε πλέον εντελώς άνθρωποι. Μετά από μια παράκαμψη αρκετών χιλιετιών, η Δύση φαίνεται να έχει επιστρέψει σε εκείνη την αρχαία ζωική σοφία που, σχεδόν σε όλα τα κοινωνικά είδη, αναγκάζει το άρρωστο ζώο να αφήσει τη φυλή να πεθάνει μόνο του – γνωρίζοντας πολύ καλά ότι δεν έχει καμία συμπόνια να περιμένει από τους συνανθρώπους του, ότι είναι πιο πιθανό να σκοτωθεί, όπως τα πουλιά στο Μαγικό Βουνό του Τόμας Μαν, με τσιμπήματα. Πιστεύαμε εδώ και καιρό ότι είμαστε μια φυλή ανώτερης τάξης. Κάναμε λάθος, λένε οι ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ζώων,
και αυτή η επιστροφή στο δίκαιο των ζώων – και αυτό είναι το πιο παράξενο πράγμα – θα πρέπει να θεωρείται πρόοδος. Αυτό που είναι βέβαιο, σε κάθε περίπτωση, είναι ότι ο προοδευτισμός λειτουργεί ακριβώς σαν μηχανισμός καστάνιας. Όταν έχει συμβεί μια
«κοινωνική πρόοδος» (έκτρωση, θανατική ποινή, γάμος ομοφυλοφίλων, εξωσωματική γονιμοποίηση, παρένθετη μητρότητα, οτιδήποτε), δεν υπάρχει θέμα επιστροφής, κανείς δεν το σκέφτεται καν. Αυτή η υπόθεση είναι αντιδημοκρατική: αυτό που έχει κάνει ένας νόμος, ένας άλλος νόμος μπορεί να αναιρέσει. Τουλάχιστον, αυτή είναι η δική μου
κατανόηση του νόμου. Αλλά μας επιτρέπει να ταυτίσουμε τον προοδευτισμό με αυτό που πραγματικά είναι: το πεπρωμένο.
Ίσως έχουμε δίκιο να πιστεύουμε ότι είναι μάταιο να αγωνιζόμαστε ενάντια στο πεπρωμένο και ότι κάθε τραγωδία πρέπει να έχει τον κύκλο της. Δεν μπορώ παρά να σκεφτώ ότι απαιτώντας πρόσβαση στην ευθανασία για τους πολίτες της, η Γαλλία στην πραγματικότητα
απαιτεί τη δική της ευθανασία. Μπορεί να φαίνεται περίεργο το γεγονός ότι είμαι εχθρικός προς αυτό το νομοσχέδιο, δεδομένου ότι συχνά έχω επιβαρυνθεί με έναν παράξενο νεολογισμό: υποτίθεται ότι είμαι απαισιόδοξος. Ας το πούμε απλώς. Είναι αλήθεια ότι έχω αφιερωθεί στην εξέταση των συμπτωμάτων της δυτικής αυτοκτονίας, της ανόδου του
μηδενισμού. Αλλά δεν θυμάμαι ποτέ να έχω χαρεί γι’ αυτό. Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου θα είναι πιο εύκολο να πεθάνει κανείς. Θα προτιμούσα έναν κόσμο που θα μπορούσαμε να ζήσουμε.
*«Ο Θεός είναι νεκρός! Ο Θεός παραμένει νεκρός! Και τον έχουμε σκοτώσει εμείς!…»
**Ο Βινσέντ Λαμπέρ ήταν Γάλλος που το 2008 έπεσε, συνεπεία τροχαίου ατυχήματος, σε επίμονη φυτική κατάσταση. Μετά από 11 χρόνια νομικής διαμάχης μεταξύ των δύο πλευρών της οικογένειάς του, τα δικαστήρια επέτρεψαν στον Λαμπέρτ να πεθάνει από πείνα στις 11 Ιουλίου 2019.
Οι υπότιτλοι είναι του επιμελητή.
Επιμέλεια: Ε.Δ.Νιάνιος
https://www.anixneuseis.gr/
