Απόδοση στα ελληνικά: Απολλόδωρος - Unbecoming
I. Το ξενοδοχείο Hilton, Βουδαπέστη, Οκτώβριος 1999
Τον Οκτώβριο του 1999, σε μια κλειστή αίθουσα συνεδριάσεων στο ξενοδοχείο Hilton της Βουδαπέστης, ένας Αμερικανός δημοσκόπος ονόματι Doug Schoen πρόβαλε σε μια οθόνη τα αποτελέσματα μιας έρευνας που είχε διεξαχθεί σε 840 Σέρβους ψηφοφόρους και εξήγησε σε μια αίθουσα γεμάτη ηγέτες της αντιπολίτευσης πώς θα απομάκρυναν τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς από την εξουσία.¹
Η συνάντηση δεν αναφέρθηκε στον Τύπο εκείνη την εποχή. Ήρθε στο φως δεκατέσσερις μήνες αργότερα, αφού ο Μιλόσεβιτς είχε ήδη πέσει, σε ένα άρθρο του Michael Dobbs στη «Washington Post». Ο Dobbs περιέγραψε αυτό που είπε ο Schoen στους Σέρβους εκείνη την ημέρα: ότι ο Μιλόσεβιτς — ο οποίος είχε επιβιώσει από τέσσερις χαμένους πολέμους, δύο μεγάλες λαϊκές εξεγέρσεις, εβδομήντα οκτώ ημέρες βομβαρδισμών από το ΝΑΤΟ και μια δεκαετία διεθνών κυρώσεων — ήταν «εντελώς ευάλωτος» σε μια καλά οργανωμένη εκλογική πρόκληση. Το κλειδί, όπως έδειχναν τα στοιχεία των δημοσκοπήσεων, ήταν η ενότητα της αντιπολίτευσης.²
Ο Schoen είναι δημοσκόπος του Δημοκρατικού Κόμματος. Εργάζεται για αμερικανικές πολιτικές εκστρατείες. Οι Σέρβοι που βρίσκονταν σε εκείνη την αίθουσα συνεδριάσεων είχαν μεταφερθεί στη Βουδαπέστη από οργανώσεις που χρηματοδοτούνται από τις ΗΠΑ, για να τους εξηγήσει ένας Αμερικανός επαγγελματίας των εκλογικών εκστρατειών ότι ο πρόεδρός τους ήταν ευάλωτος, τι είδους ευπάθεια είχαν εντοπίσει οι δημοσκοπήσεις του και πώς να την εκμεταλλευτούν.
Το συνολικό κόστος της επιχείρησης που ακολούθησε ανήλθε σε περίπου 41 εκατομμύρια δολάρια από τα χρήματα των Αμερικανών φορολογουμένων.³ Περιλάμβανε σπρέι αξίας 5.000 δολαρίων, που χρηματοδοτήθηκαν από τους φορολογούμενους των ΗΠΑ, τα οποία χρησιμοποίησαν Σέρβοι φοιτητές-ακτιβιστές για να γράψουν αντι-Μιλόσεβιτς γκράφιτι σε τοίχους σε όλη τη χώρα.⁴ Περιλάμβανε επίσης 2,5 εκατομμύρια αυτοκόλλητα με το σύνθημα «Gotov Je!» — «Τελείωσε!» — τα οποία διανεμήθηκαν σε εθνικό επίπεδο. ⁵ Περιλάμβανε μια φοιτητική οργάνωση που είχε εκπαιδευτεί από τις ΗΠΑ, την «Otpor!», της οποίας το λογότυπο με τη σφιγμένη γροθιά είχε σχεδιαστεί από δυτικούς συμβούλους δημοσίων σχέσεων. Περιλάμβανε δημοσκοπήσεις παρακολούθησης, ομάδες εστίασης, εκπαιδευτικά σεμινάρια στο ίδιο Hilton της Βουδαπέστης, τη χρηματοδότηση μιας παράλληλης καταμέτρησης ψήφων και μια επιχείρηση των μέσων ενημέρωσης που εξασφάλιζε ότι οι κάμερες του CNN θα βρίσκονταν στη θέση τους τις στιγμές που τις χρειάζονταν οι διοργανωτές των διαδηλώσεων.⁶
Ο άνθρωπος που διεύθυνε την επιχείρηση από την αμερικανική πρεσβεία στο Βελιγράδι ήταν ο πρέσβης Richard Miles, αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ με ειδική εξειδίκευση: την αλλαγή καθεστώτος.⁷ Ο άνθρωπος που εκπαίδευε τους Σέρβους φοιτητές στο Hilton της Βουδαπέστης ήταν ο συνταξιούχος συνταγματάρχης του αμερικανικού στρατού Robert Helvey, πρώην αναλυτής της Υπηρεσίας Αμυντικών Πληροφοριών, ο οποίος είχε υπηρετήσει ως στρατιωτικός ακόλουθος των ΗΠΑ στη Rangoon από το 1983 έως το 1985. ⁸ Το εγχειρίδιο που διένειμε ο Helvey στους Σέρβους — μεταφρασμένο στα σερβικά και τυπωμένο σε 70.000 αντίτυπα — είχε τίτλο «Από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία». Είχε γραφτεί από έναν συνταξιούχο ερευνητή του Harvard ονόματι Gene Sharp.⁹
Ο Μιλόσεβιτς έπεσε τον Οκτώβριο του 2000. Ο δυτικός Τύπος το περιέγραψε ως λαϊκή εξέγερση. Ο σερβικός λαός αναγνωρίστηκε για την ανδρεία του. Το σύνθημα «Gotov Je!» έγινε το χαρακτηριστικό σλόγκαν αυτού που το BBC, η εφημερίδα The Guardian και το CNN χαρακτήρισαν ως «δημοκρατική επανάσταση».¹⁰
Δεν ήταν τίποτα από όλα αυτά, ή μάλλον ήταν όλα αυτά και κάτι ακόμα: μια προσεκτικά σχεδιασμένη, δαπανηρά χρηματοδοτημένη και σχολαστικά εκτελεσμένη επιχείρηση της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών με σκοπό την απομάκρυνση ενός ξένου αρχηγού κράτους, μέσω μιας μεθοδολογίας που είχε θεωρητικοποιηθεί στο Κέντρο Διεθνών Υποθέσεων του Harvard τη δεκαετία του 1960, κωδικοποιήθηκε σε ένα ακαδημαϊκό έργο του 1973, το οποίο παρουσίασε ένας στρατηγικός αναλυτής της RAND με δεσμούς με τη CIA, αποτυπώθηκε σε ένα εγχειρίδιο πεδίου το 1993 για διανομή στους εξόριστους της Βιρμανίας και δοκιμάστηκε στην πράξη μεταξύ 1989 και 1999 στη Λιθουανία, τη Βιρμανία, το Θιβέτ και το Πεκίνο.
Η επιχείρηση στο Βελιγράδι πέτυχε. Έγινε ο πρωτότυπος.
Ό,τι ακολούθησε τα επόμενα δεκατέσσερα χρόνια — Γεωργία 2003, Ουκρανία 2004, Κιργιζιστάν 2005, Λίβανος 2005, Βιρμανία 2007, Θιβέτ 2008, Ιράν 2009, Τυνησία 2010, Αίγυπτος 2011, Λιβύη 2011, Συρία 2011, Χονγκ Κονγκ 2014, Μαϊντάν 2014 — δεν ήταν ένα κύμα αυθόρμητης δημοκρατικής αφύπνισης που διέσχισε ηπείρους και πολιτισμούς χωρίς κοινό σκοπό. Ήταν η επέκταση ενός τεκμηριωμένου λειτουργικού συστήματος. Το σύστημα έχει ένα εγχειρίδιο. Το εγχειρίδιο έχει ένα όνομα. Αυτό είναι το θέμα του παρόντος δοκίμιου.
II. Εξήγησέ το σαν να είμαι έξι χρονών
Μια μεγάλη χώρα θέλει αυτό που υπάρχει μέσα σε μια μικρή χώρα. Ίσως είναι πετρέλαιο. Ίσως είναι ένας τόπος για να τοποθετήσει στρατιώτες. Ίσως η μικρή χώρα έχει έναν ηγέτη που είπε «όχι» όταν η μεγάλη χώρα ζήτησε κάτι.
Η μεγάλη χώρα συνήθιζε να στέλνει στρατιώτες για να πάρει ό,τι ήθελε. Όμως, η αποστολή στρατιωτών είναι δαπανηρή. Οι στρατιώτες πεθαίνουν. Ο κόσμος στην πατρίδα θυμώνει και ρωτάει γιατί. Οι εφημερίδες γράφουν αρνητικά σχόλια. Οι άλλες χώρες φοβούνται.
Έτσι, η μεγάλη χώρα βρήκε έναν πιο έξυπνο τρόπο.
Ένας άντρας ονόματι Gene έγραψε ένα βιβλίο. Το βιβλίο είναι ένας κατάλογος με 198 τρόπους για να κάνει τους ανθρώπους μιας μικρής χώρας να θυμώσουν με τον ίδιο τους τον ηγέτη. Μερικοί από τους τρόπους είναι απλοί, όπως το να φοράς πουκάμισα του ίδιου χρώματος και να γράφεις λέξεις στους τοίχους. Άλλοι είναι πιο μεγαλεπήβολοι, όπως το να συγκεντρώσεις πολλούς ανθρώπους στην κεντρική πλατεία για εβδομάδες ολόκληρες και να αρνούνται να γυρίσουν σπίτι.
Η μεγάλη χώρα πληρώνει για να μεταφραστεί το βιβλίο σε όλες τις διαφορετικές γλώσσες των μικρών χωρών από τις οποίες θέλει κάτι. Πληρώνει για εκπαιδευτές — ειδικούς δασκάλους που μεταφέρουν τους πιο έξυπνους νέους από τη μικρή χώρα σε ένα ξενοδοχείο σε άλλη χώρα και τους διδάσκουν και τους 198 τρόπους από το βιβλίο. Πληρώνει για τα σπρέι βαφής. Πληρώνει για τα αυτοκόλλητα. Πληρώνει για την ιστοσελίδα. Πληρώνει για να στείλουν διάσημα τηλεοπτικά κανάλια κάμερες να κινηματογραφήσουν τους εξοργισμένους ανθρώπους, αλλά μόνο από τη σωστή πλευρά, ώστε να φαίνονται γενναίοι και όχι πληρωμένοι.
Οι νέοι που εκπαιδεύτηκαν επιστρέφουν στην πατρίδα τους και ιδρύουν μια οργάνωση. Η οργάνωση έχει ένα έξυπνο όνομα, όπως «Αρκετά!» ή «Ήρθε η ώρα!». Η οργάνωση έχει ως έμβλημα μια γροθιά. Κάθε οργάνωση σε κάθε χώρα έχει την ίδια γροθιά, αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το παρατηρούν επειδή οι οργανώσεις έχουν διαφορετικά ονόματα.
Οι νέοι αρχίζουν να κάνουν ό,τι λέει το βιβλίο. Φορούν τα χρωματιστά πουκάμισα. Ζωγραφίζουν τις λέξεις. Στέκονται στην πλατεία. Λένε στις εφημερίδες ότι ο ηγέτης τους είναι κακός άνθρωπος. Το ίδιο λένε και οι εφημερίδες της μεγάλης χώρας. Το ίδιο λένε και οι σύμμαχοι της μεγάλης χώρας σε άλλες χώρες. Σύντομα, πολλοί άνθρωποι το πιστεύουν, ακόμα και αυτοί που πριν συμπαθούσαν τον ηγέτη.
Ο ηγέτης μπερδεύεται. Δεν ξέρει ποιος πληρώνεται και ποιος όχι. Δεν ξέρει ότι οι άνθρωποι στην πλατεία έχουν ένα βιβλίο που τους λέει τι να κάνουν αύριο, και μεθαύριο, και την επόμενη μέρα. Νομίζει ότι ο ίδιος ο λαός του απλώς τον βαρέθηκε.
Τελικά ο ηγέτης τα παρατάει, ή το σκάει, ή τον διώχνουν. Ένας νέος ηγέτης παίρνει τη θέση του. Ο νέος ηγέτης είναι κάποιος που η μεγάλη χώρα είχε επιλέξει εδώ και πολύ καιρό. Μερικές φορές η μεγάλη χώρα κάνει ακόμη και ένα τηλεφώνημα όπου λέει φωναχτά ποιον θέλει, και αυτός ο άνθρωπος γίνεται ηγέτης τρεις εβδομάδες αργότερα.
Η μεγάλη χώρα παίρνει αυτό που ήθελε. Το πετρέλαιο. Τον χώρο για τους στρατιώτες. Το «ναι» αντί για το «όχι».
Η μικρή χώρα συνήθως δεν παίρνει αυτό που της υποσχέθηκαν. Ο νέος ηγέτης είναι συχνά χειρότερος από τον παλιό. Η χώρα μερικές φορές καταρρέει. Μερικές φορές ξεσπάει πόλεμος. Οι νέοι που ίδρυσαν τη λέσχη ανακαλύπτουν χρόνια αργότερα ότι ήταν το σπρέι, όχι οι ζωγράφοι.
Αυτό είναι το θέμα αυτού του δοκιμίου. Το βιβλίο υπάρχει. Οι προπονητές υπάρχουν. Η γροθιά υπάρχει. Το γεγονός ότι τα ίδια πράγματα συμβαίνουν σε χώρα μετά από χώρα, με την ίδια γροθιά, τα ίδια χρωματιστά πουκάμισα και το ίδιο είδος πλατείας, δεν είναι σύμπτωση.
Είναι μια συνταγή. Η συνταγή αυτή έχει χρησιμοποιηθεί τουλάχιστον δεκατρείς φορές. Στο υπόλοιπο αυτού του δοκιμίου θα δείξω πώς.
III. Το Πρωτότυπο του Βελιγραδίου
Το Βελιγράδι πέτυχε. Σχεδόν κάθε λεπτομέρεια της επιχείρησης είναι πλέον δημόσια γνωστή — επιβεβαιωμένη από την Washington Post, από τον ίδιο τον Sharp στις δημοσιευμένες ομολογίες του, από ακτιβιστές που συμμετείχαν σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις, καθώς και από τις ίδιες τις διπλωματικές βιογραφίες του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Η επιχείρηση δεν είναι μια θεωρία. Είναι τεκμηριωμένη.
Ο πρέσβης Richard Miles στάλθηκε στο Βελιγράδι το 1996. Προηγούμενη θέση του ήταν το Αζερμπαϊτζάν, κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος του 1993 που υποστηρίχθηκε από τις ΗΠΑ και έφερε τον Heydar Aliyev στην εξουσία. Η επόμενη θέση του, μετά την πτώση του Μιλόσεβιτς, θα ήταν η Τιφλίδα της Γεωργίας — όπου θα διοργάνωνε την «Επανάσταση των Ρόδων» εναντίον του Eduard Shevardnadze το 2003. Ο Miles πέρασε τη διπλωματική του καριέρα τοποθετούμενος ακριβώς στις χώρες που η Ουάσιγκτον ήθελε να αλλάξει.¹¹
Η δομή χρηματοδότησης αποτελούταν από ένα δίκτυο οργανώσεων που θα επανεμφανίζονταν σε κάθε επόμενη «έγχρωμη επανάσταση»: το Εθνικό Ίδρυμα για τη Δημοκρατία (NED), οι δύο επιχειρησιακές θυγατρικές του, το Διεθνές Ρεπουμπλικανικό Ινστιτούτο (IRI) και το Εθνικό Δημοκρατικό Ινστιτούτο (NDI), το Freedom House, η Αμερικανική Υπηρεσία Διεθνούς Ανάπτυξης (USAID) και το Ινστιτούτο Ανοιχτής Κοινωνίας (OSI) του George Soros. Το NED ιδρύθηκε το 1983 με νόμο του Κογκρέσου. Ο πρώτος πρόεδρός του, Allen Weinstein, δήλωσε στην «Washington Post» το 1991: «Πολλά από αυτά που κάνουμε σήμερα γίνονταν κρυφά πριν από είκοσι πέντε χρόνια από τη CIA».¹² Αυτή η φράση προέρχεται από τον ιδρυτικό πρόεδρο του NED, ο οποίος περιγράφει τον ίδιο του τον οργανισμό.
Η φοιτητική οργάνωση Otpor! («Αντίσταση» στα σερβικά) αποτελούσε το επιχειρησιακό μέτωπο. Οι ηγέτες της — οι Srđa Popović, Ivan Marović και άλλοι — στρατολογήθηκαν και εκπαιδεύτηκαν μέσω μιας σειράς σεμιναρίων στο Hilton της Βουδαπέστης. Ο κύριος εισηγητής ήταν ο Helvey. Το εγχειρίδιο ήταν το Politics of Nonviolent Action του Sharp, το ακαδημαϊκό έργο τριών τόμων του 1973, το οποίο διανεμήθηκε σε σερβική μετάφραση σε 70.000 αντίτυπα μαζί με το συντομότερο φυλλάδιο του 1993 From Dictatorship to Democracy. ¹³
Αυτό στο οποίο εκπαιδεύτηκαν οι Σέρβοι δεν ήταν η ηθική φιλοσοφία του Γκάντι. Ήταν μια επιχειρησιακή μεθοδολογία που περιελάμβανε: τον εντοπισμό των «πυλώνων στήριξης» του καθεστώτος (στρατός, αστυνομία, δημόσια διοίκηση, επιχειρηματική τάξη) και την ανάπτυξη στρατηγικών για την αποσύνδεση κάθε πυλώνα· τη δημιουργία ενός ενιαίου συνασπισμού της αντιπολίτευσης που θα μπορούσε να παρουσιάσει έναν ενιαίο υποψήφιο· τη διεξαγωγή παράλληλων καταμετρήσεων ψήφων για την απονομιμοποίηση των επίσημων αποτελεσμάτων· τον συντονισμό με τα δυτικά μέσα ενημέρωσης για κάλυψη με έμφαση στην εικόνα· τη χρήση μη βίαιων τακτικών στους δρόμους, σχεδιασμένων να προκαλέσουν δυσανάλογη αντίδραση από το κράτος· και την εφαρμογή αυτού που το πλαίσιο του Sharp ονόμαζε «swarming» — μικρές κινητές ομάδες ακτιβιστών που συγκεντρώνονται σε στόχους και στη συνέχεια διασκορπίζονται, σε συντονισμό μέσω κινητού τηλεφώνου και ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.¹⁴
Η έννοια του «swarming» δεν προήλθε από τον Γκάντι. Προέρχεται από μελέτες της RAND Corporation σχετικά με τον δικτυωμένο πόλεμο, που συνέταξαν οι John Arquilla και David Ronfeldt για λογαριασμό του Πενταγώνου, οι οποίες ανέλυσαν τις πολεμικές τεχνικές του Τζένγκις Χαν και τις επικαιροποίησαν για την ψηφιακή εποχή. ¹⁵ Ο ερευνητής Jonathan Mowat περιέγραψε με απλά λόγια αυτό που συνέβαινε: «Αυτό που βλέπουμε είναι η εφαρμογή σε πολιτικό επίπεδο της δογματικής «Επανάστασης στις Στρατιωτικές Υποθέσεις» του υπουργού Donald Rumsfeld, η οποία βασίζεται στην ανάπτυξη μικρών ομάδων με υψηλή κινητικότητα, οι οποίες «ενισχύονται» από πληροφορίες και επικοινωνίες σε «πραγματικό χρόνο». Ομάδες στρατιωτών που καταλαμβάνουν οικοδομικά τετράγωνα με τη βοήθεια οθονών βίντεο «κράνους πληροφοριών» που τους παρέχουν άμεση εικόνα του περιβάλλοντός τους, αποτελούν τη στρατιωτική πλευρά. Ομάδες νέων που συγκεντρώνονται σε στοχευμένες διασταυρώσεις, σε συνεχή διάλογο μέσω κινητών τηλεφώνων, αποτελούν την πολιτική εφαρμογή της δογματικής αυτής».¹⁶
Αυτή είναι η επιχειρησιακή δογματική όπως την περιγράφουν οι ίδιοι οι θεωρητικοί της.
Το λογότυπο του «Otpor» με τη σφιγμένη γροθιά, η βαφή με σπρέι, τα 2,5 εκατομμύρια αυτοκόλλητα, οι χορογραφημένες στιγμές στα ΜΜΕ, το σύνθημα «Gotov Je!», που είχε επιλεγεί μετά από ομάδες εστίασης — όλα αυτά ήταν έργο Αμερικανών πολιτικών συμβούλων που εφάρμοζαν μεθοδολογία προεκλογικής εκστρατείας για την αλλαγή καθεστώτος. Ο Schoen διεξήγαγε δημοσκοπήσεις παρακολούθησης καθ’ όλη τη διάρκεια. Η κάλυψη από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης ήταν προκαθορισμένη. Όταν ο Μιλόσεβιτς παραδέχτηκε την ήττα του μετά τις αμφισβητούμενες εκλογές του Σεπτεμβρίου 2000 και τις επακόλουθες διαδηλώσεις στους δρόμους, η επιχείρηση είχε ολοκληρωθεί.
Η πιο άμεση επιβεβαίωση προέρχεται από τον ίδιο τον Gene Sharp. Στο Παράρτημα 2 της τέταρτης έκδοσης του 2010 του βιβλίου «Από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία», ο Sharp έγραψε:
«Ο Marek Zelaskiewz, από την Καλιφόρνια, μετέφερε ένα από αυτά τα αντίτυπα στο Βελιγράδι την εποχή του Μιλόσεβιτς και το έδωσε στην οργάνωση Civic Initiatives. Εκείνοι το μετέφρασαν στα σερβικά και το εξέδωσαν. Όταν επισκεφθήκαμε τη Σερβία μετά την κατάρρευση του καθεστώτος του Μιλόσεβιτς, μας είπαν ότι το φυλλάδιο είχε ασκήσει σημαντική επιρροή στο κίνημα της αντιπολίτευσης. Επίσης σημαντικό ήταν το εργαστήριο για τον μη βίαιο αγώνα που είχε διοργανώσει ο Robert Helvey, ένας συνταξιούχος συνταγματάρχης του αμερικανικού στρατού, στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας, για περίπου είκοσι νέους Σέρβους, με θέμα τη φύση και τις δυνατότητες του μη βίαιου αγώνα. Ο Χέλβεϊ τους έδωσε επίσης αντίτυπα του πλήρους βιβλίου «The Politics of Nonviolent Action». Αυτοί ήταν οι άνθρωποι που αποτέλεσαν την οργάνωση «Ότπορ», η οποία ηγήθηκε του μη βίαιου αγώνα που ανέτρεψε τον Μιλόσεβιτς.»¹⁷
Το ίδιο το παράρτημα του Sharp επιβεβαιώνει την αλυσίδα: εγχειρίδιο του AEI → κούριερ από την Καλιφόρνια → ΜΚΟ του Βελιγραδίου → σερβική μετάφραση → εργαστήριο του Helvey στη Βουδαπέστη → «Otpor» → πτώση του Μιλόσεβιτς. Κάθε κρίκος στην ομολογία του αποτελεί μέρος του τεκμηριωμένου αρχείου.
Η επιχείρηση πέτυχε. Μέσα σε λίγους μήνες, ο πρέσβης Miles βρισκόταν σε αεροπλάνο με προορισμό την Τιφλίδα. Το «καταστήμα» επρόκειτο να ανοίξει.
IV. Τιφλίδα 2003 — Η Επανάσταση των Ρόδων
Η Γεωργία το 2003 ήταν μια χώρα με περίπου τέσσερα εκατομμύρια κατοίκους, που βρισκόταν πάνω σε έναν από τους πιο στρατηγικά σημαντικούς διαδρόμους της Ευρασίας. Ο αγωγός πετρελαίου Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν βρισκόταν υπό κατασκευή, με σκοπό τη μεταφορά πετρελαίου από την Κασπία Θάλασσα, από το Αζερμπαϊτζάν μέσω της Γεωργίας, προς τις ακτές της Μεσογείου στην Τουρκία, παρακάμπτοντας τόσο τη Ρωσία όσο και το Ιράν. Το κόστος του αγωγού ανήλθε σε 3,6 δισεκατομμύρια δολάρια. Πρόκειται για έργο κοινοπραξίας υπό την ηγεσία της BP. Ο στρατηγικός του σκοπός, όπως είχε περιγράψει ο Brzezinski στο βιβλίο του «The Grand Chessboard» (Η Μεγάλη Σκακιέρα) του 1997, ήταν να σπάσει το ενεργειακό μονοπώλιο της Ρωσίας επί των ροών της Κασπίας και να συνδέσει τον Νότιο Καύκασο με τις υποδομές του ΝΑΤΟ.¹⁸
Το πρόβλημα ήταν ο Γεωργιανός πρόεδρος. Ο Eduard Shevardnadze είχε διατελέσει υπουργός Εξωτερικών της Σοβιετικής Ένωσης υπό τον Gorbachev, είχε διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις για το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και θεωρούνταν φιλοδυτικός από τους περισσότερους παρατηρητές. Ωστόσο, μέχρι το 2002, είχε αρχίσει να κάνει κινήσεις που ανησύχησαν την Ουάσινγκτον — μεταξύ των οποίων, σύμφωνα με πληροφορίες, η εξέταση μιας συμφωνίας που θα έδινε στις ρωσικές ενεργειακές εταιρείες μερικό έλεγχο επί των ροών του αγωγού της Κασπίας.¹⁹
Ο πρέσβης Richard Miles έφτασε στην Τιφλίδα τον Μάιο του 2002. Το επιχειρησιακό του εργαλείο ήταν πανομοιότυπο με αυτό που είχε χρησιμοποιήσει στο Βελιγράδι. Η φοιτητική οργάνωση ονομαζόταν KMARA! — που στα γεωργιανά σημαίνει «Αρκετά!». Το λογότυπό της με τη σφιγμένη γροθιά ήταν ακριβές αντίγραφο του λογότυπου του Otpor. Οι ηγέτες της είχαν εκπαιδευτεί από τους Srđa Popović και Ivan Marović — τους ίδιους Σέρβους που είχε εκπαιδεύσει ο Helvey στο «Χίλτον» της Βουδαπέστης τρία χρόνια νωρίτερα. Η KMARA! χρηματοδοτούνταν από το Open Society Institute του Soros. Η εκπαίδευση παρέχονταν από τον νεοσύστατο οργανισμό CANVAS με έδρα το Βελιγράδι — το Κέντρο Εφαρμοσμένης Μη Βίαιης Δράσης και Στρατηγικών — ο οποίος ήταν ο θεσμικός διάδοχος του Otpor και είχε εξελιχθεί στην παγκόσμια ακαδημία εκπαίδευσης για τις «έγχρωμες επαναστάσεις».²⁰
Πρώτα ήρθαν οι περικοπές στη χρηματοδότηση. Τους μήνες που προηγήθηκαν των κοινοβουλευτικών εκλογών του Νοεμβρίου 2003, οι Ηνωμένες Πολιτείες μείωσαν την οικονομική βοήθειά τους προς την κυβέρνηση Σεβαρντνάτζε κατά πενήντα τοις εκατό και άσκησαν πίεση στο ΔΝΤ να αναστείλει τη χορήγηση δανείων.²¹ Εντοπίστε τους πυλώνες στήριξης του καθεστώτος και αποδυναμώστε τους — το πλαίσιο του Sharp, που εφαρμόστηκε εναντίον μιας πραγματικής κυβέρνησης.
Στη συνέχεια, η USAID διέθεσε 1,5 εκατομμύρια δολάρια για την «ηλεκτρονική καταγραφή των εκλογικών καταλόγων της Γεωργίας» — κάτι που κατέστησε δυνατή την παράλληλη καταμέτρηση των ψήφων και διευκόλυνε τους ισχυρισμούς για εκλογική νοθεία, ανεξάρτητα από τα πραγματικά αποτελέσματα.²² Η USAID και το Ίδρυμα Eurasia χρηματοδότησαν τον κύριο τηλεοπτικό σταθμό κατά του Σεβαρντνάτζε, το Rustavi-2, ο οποίος μετέδιδε σε συνεχή επανάληψη ένα ντοκιμαντέρ για την ανατροπή του Milošević από το Otpor τις εβδομάδες πριν από τις εκλογές. ²³ Το Open Society Institute του Σόρος χρηματοδότησε την επιχείρηση παράλληλης καταμέτρησης ψήφων που παρήγαγε exit polls που έδειχναν τη νίκη της αντιπολίτευσης.
Όταν τα επίσημα αποτελέσματα έδειξαν τη νίκη του μπλοκ του Shevardnadze, τα παράλληλα exit polls έδειξαν το αντίθετο. Ακτιβιστές του KMARA! οργάνωσαν διαδηλώσεις στους δρόμους. Ο Mikheil Saakashvili — δικηγόρος με σπουδές στις ΗΠΑ, στη Νομική Σχολή του Columbia και στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου George Washington, πρώην υπότροφος του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ²⁴ — — εισέβαλε στο γεωργιανό κοινοβούλιο κρατώντας ένα μόνο τριαντάφυλλο. Η εικόνα αυτή έδωσε στην επιχείρηση το χαρακτηριστικό της χρώμα. Ο Shevardnadze παραιτήθηκε στις 23 Νοεμβρίου 2003. Ο Saakashvili εξελέγη πρόεδρος στις 4 Ιανουαρίου 2004.²⁵
Η πρώτη επίσημη πρωτοβουλία του ως προέδρου ήταν να ζητήσει την ένταξη της Γεωργίας στο ΝΑΤΟ. Ο αγωγός BTC τέθηκε σε λειτουργία σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα το 2005. Ο Λόρδος Browne της BP, στενός σύμβουλος του Tony Blair, είχε διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην εξασφάλιση της συμμετοχής του Αζερμπαϊτζάν στη συμφωνία.²⁶
Η μετέπειτα πορεία του Saakashvili ήταν ένα ξεχωριστό θέμα. Μέχρι το 2012, είχε χάσει τις κοινοβουλευτικές εκλογές από τη γεωργιανή αντιπολίτευση, η οποία είχε βασίσει την προεκλογική της εκστρατεία σε κατηγορίες για διαφθορά. Μέχρι το 2014, ένα γεωργιανό δικαστήριο τον είχε κατηγορήσει για κατάχρηση εξουσίας και υπεξαίρεση δημοσίων πόρων. Δραπέτευσε στην Ουκρανία, όπου η μετα-Maidan κυβέρνηση τον διόρισε κυβερνήτη της περιφέρειας της Οδησσού.²⁷ Η Επανάσταση των Ρόδων δεν οδήγησε στη δημοκρατία. Οδήγησε σε έναν πρόεδρο πιστό στις ΗΠΑ, ο οποίος λεηλάτησε το δημόσιο ταμείο και τελικά εκδιώχθηκε από τη χώρα του. Η δημοκρατία δεν ήταν ο σκοπός της επιχείρησης. Ο αγωγός ήταν.
Το πρότυπο είχε πλέον καθιερωθεί. Το Βελιγράδι είχε αποτελέσει τον πρωτότυπο. Η Τιφλίδα είχε αποτελέσει το πρώτο επίσημο «χρώμα». Το μοντέλο ήταν έτοιμο για δράση. Έντεκα μήνες αργότερα, θα εφαρμοζόταν στην Ουκρανία.
V. Κίεβο 2004 — Η Πορτοκαλί Επανάσταση
Η στρατηγική λογική για την Ουκρανία είχε διατυπωθεί επτά χρόνια πριν από την επιχείρηση από τον Zbigniew Brzezinski στο βιβλίο του The Grand Chessboard: American Primacy and Its Geostrategic Imperatives (Το Μεγάλο Σκακιέρα: Η Αμερικανική Υπεροχή και οι Γεωστρατηγικές της Απαίτησεις). Ο Brzezinski έγραψε: «Χωρίς την Ουκρανία, η Ρωσία παύει να είναι μια ευρασιατική αυτοκρατορία. Η Ρωσία χωρίς την Ουκρανία μπορεί ακόμα να επιδιώξει το καθεστώς της αυτοκρατορίας, αλλά τότε θα γινόταν ένα κυρίως ασιατικό αυτοκρατορικό κράτος».²⁸
Το βιβλίο του Brzezinski ήταν ένα σχέδιο δράσης. Ο ίδιος ήταν πρώην Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας του Jimmy Carter, αρχιτέκτονας της στρατηγικής των Μουτζαχεντίν στο Αφγανιστάν, μακροχρόνιος προστατευόμενος του David Rockefeller και σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής του Barack Obama το 2008. Το βιβλίο «The Grand Chessboard» (Η Μεγάλη Σκακιέρα) προσδιόριζε την Ουκρανία ως τον μοναδικό γεωγραφικό άξονα, η αποκόλληση του οποίου από τη Ρωσία θα έθετε τέλος στο καθεστώς της Ρωσίας ως μεγάλης δύναμης. Πέντε από τους δώδεκα αγωγούς φυσικού αερίου της Ρωσίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση διέρχονταν από την Ουκρανία. Ο Στόλος της Μαύρης Θάλασσας είχε τη βάση του στη Σεβαστούπολη. Οι γραμμές στρατιωτικής παραγωγής της σοβιετικής εποχής ήταν αλληλένδετες κατά μήκος των ρωσο-ουκρανικών συνόρων.²⁹
Ο άνθρωπος που επέλεξε η Washington να εγκαταστήσει ήταν ο Viktor Yushchenko, ένας πενηντάχρονος πρώην διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας της Ουκρανίας. Η γεννημένη στις ΗΠΑ σύζυγός του, Κατερίνα, είχε υπηρετήσει στις κυβερνήσεις Reagan και George H.W. Bush στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ και είχε έρθει στην Ουκρανία ως εκπρόσωπος του Ιδρύματος ΗΠΑ-Ουκρανίας, στο διοικητικό συμβούλιο του οποίου συμμετείχαν ο Grover Norquist και ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ, William G. Miller.³⁰
Η αμερικανική επιχείρηση που επόπτευε την «Πορτοκαλί Επανάσταση» διευθυνόταν από την αμερικανική πρεσβεία στο Κίεβο υπό τον πρέσβη John E. Herbst, ο οποίος είχε προηγουμένως διατελέσει πρέσβης στο Ουζμπεκιστάν, όπου είχε διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην εξασφάλιση των δικαιωμάτων των ΗΠΑ για τη δημιουργία στρατιωτικών βάσεων στο πλαίσιο της «Επιχείρησης Enduring Freedom».³¹ Οι συνολικές δαπάνες του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ για την προεκλογική εκστρατεία του Yushchenko αναφέρθηκαν στα 65 εκατομμύρια δολάρια.³²
Η ουκρανική φοιτητική οργάνωση ονομαζόταν «Pora!» — «Ήρθε η ώρα!». Το λογότυπό της με τη σφιγμένη γροθιά ήταν, και πάλι, άμεση αντιγραφή του λογότυπου του «Otpor». Οι ηγέτες της εκπαιδεύτηκαν από βετεράνους της γεωργιανής «KMARA!» και της σερβικής «Otpor!», μεταξύ των οποίων και ο Givi Targamadze, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Άμυνας και Ασφάλειας της Γεωργίας και πρώην μέλος του Γεωργιανού Ινστιτούτου Ελευθερίας. ³³ Μια εταιρεία δημοσίων σχέσεων με έδρα την Ουάσινγκτον, η «Rock Creek Creative» — της οποίας ο κατάλογος πελατών περιελάμβανε έργα για το ΝΑΤΟ και τη CIA — προσλήφθηκε για να αναπτύξει την εταιρική ταυτότητα της Πορτοκαλί Επανάστασης, συμπεριλαμβανομένου του φιλο-Yushchenko ιστότοπου που δημιουργήθηκε με βάση το πορτοκαλί χρώμα.³⁴
Ο ακτιβιστής της «Pora», Oleh Kyriyenko, εξήγησε σε συνέντευξή του το 2004 στο Radio Netherlands ποιο εγχειρίδιο χρησιμοποιούσε η επιχείρηση:
«Η “Βίβλος” της “Pora” ήταν το βιβλίο του Gene Sharp, το οποίο χρησιμοποίησε και το “Otpor”, με τίτλο: Από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία. Οι ακτιβιστές της “Pora” το μετέφρασαν οι ίδιοι. Έχουμε στείλει επιστολή στον κ. Sharp και στο Ινστιτούτο Albert Einstein στις Ηνωμένες Πολιτείες, και ο ίδιος έδειξε μεγάλη κατανόηση προς την πρωτοβουλία μας, ενώ το Ινστιτούτο παρείχε χρηματοδότηση για την δωρεάν εκτύπωση πάνω από 12.000 αντιτύπων αυτού του βιβλίου.»³⁵
Δώδεκα χιλιάδες αντίτυπα του εγχειριδίου του Sharp, που εκτυπώθηκαν δωρεάν με χρηματοδότηση του AEI, διανεμήθηκαν σε ακτιβιστές της ουκρανικής αντιπολίτευσης πριν από τις εκλογές του Νοεμβρίου 2004. Η επιχειρησιακή διαδικασία με απλά λόγια, όπως την περιέγραψε ένας ηγέτης του «Pora» μιλώντας στα διεθνή μέσα ενημέρωσης.
Οι εκλογές οδήγησαν σε αμφισβητούμενο αποτέλεσμα. Ο αντίπαλος του Yushchenko, Viktor Yanukovych, ανακηρύχθηκε νικητής. Οι εκπαιδευμένοι ακτιβιστές — χρησιμοποιώντας τη μεθοδολογία του Sharp για καταγγελίες αμφισβητούμενων αποτελεσμάτων, παράλληλες καταμετρήσεις ψήφων και οργανωμένες μαζικές διαδηλώσεις — οργάνωσαν διαμαρτυρίες που διήρκεσαν μήνες στο κέντρο του Κιέβου. Η κάλυψη από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης ήταν προαποφασισμένη. Οι ΜΚΟ που χρηματοδοτούνταν από τις ΗΠΑ ισχυρίστηκαν ότι υπήρξε μαζική νοθεία. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ουκρανίας, υπό τεράστια πίεση, ακύρωσε το αποτέλεσμα και διέταξε τη διεξαγωγή νέων εκλογών. Ο Yushchenko κέρδισε τις επαναληπτικές εκλογές τον Ιανουάριο του 2005 με μικρή διαφορά.³⁶
Η προεδρία του αποδείχθηκε φιάσκο. Μέχρι το 2007 είχε απολύσει αντισυνταγματικά μέλη του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Ουκρανίας, προκειμένου να το εμποδίσει να αποφανθεί σχετικά με τη νομιμότητα του διατάγματός του για τη διάλυση του κοινοβουλίου. ³⁷ Ο πρώην πρόεδρος Leonid Kravchuk παρουσίασε έγγραφα που έδειχναν ότι η προεκλογική εκστρατεία του Γιούσενκο είχε χρηματοδοτηθεί εν μέρει από τον εξόριστο Ρώσο ολιγάρχη Boris Berezovsky — χρηματοοικονομικές ροές τις οποίες ο ίδιος ο Berezovsky επιβεβαίωσε αργότερα.³⁸ Στην τελευταία πράξη του Γιούσενκο ως προέδρου, πριν χάσει τις εκλογές για επανεκλογή τον Ιανουάριο του 2010 με ποσοστό 5% — το χειρότερο αποτέλεσμα που έχει σημειώσει ποτέ εν ενεργεία πρόεδρος της Ουκρανίας — αποκατέστησε επίσημα τον Stepan Bandera, συνεργάτη των Ναζί κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ακραίο εθνικιστή, απονέμοντάς του τον τίτλο «Ήρωας της Ουκρανίας».³⁹
Η αποκατάσταση του Bandera προανήγγειλε τα επερχόμενα. Η Πορτοκαλί Επανάσταση δεν δημιούργησε μια σταθερή, φιλοδυτική Ουκρανία. Δημιούργησε μια ασταθή, διχασμένη, διαφθαρμένη χώρα, της οποίας ο φιλοδυτικός προσανατολισμός κατέρρευσε στις επόμενες εκλογές. Αυτός δεν ήταν ο πραγματικός σκοπός της επιχείρησης. Ο σκοπός ήταν να διαταραχθεί ο οικονομικός και πολιτικός δεσμός μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Από αυτή την άποψη, η επιχείρηση πέτυχε. Η δεύτερη επιχείρηση στην Ουκρανία, το 2013-2014, θα ολοκλήρωνε αυτό που είχε ξεκινήσει η Πορτοκαλί Επανάσταση.
VI. Κάιρο 2011 — Η Επανάσταση του Λωτού
Μέχρι το 2010, η επιχείρηση είχε βελτιωθεί σημαντικά. Το Βελιγράδι ήταν μια επιχείρηση που αφορούσε μία μόνο χώρα. Η Τιφλίδα και το Κίεβο αποτελούσαν στοχευμένες αλλαγές καθεστώτος εναντίον συγκεκριμένων ηγετών. Αυτό που επιχειρήθηκε στον αραβικό κόσμο από τα τέλη του 2010 ήταν κάτι πιο φιλόδοξο: μια περιφερειακή αλυσιδωτή αντίδραση «χρωματιστών επαναστάσεων», σχεδιασμένη να αναδιαμορφώσει την πολιτική γεωγραφία ολόκληρου του ισλαμικού κόσμου, από το Μαρόκο έως το Πακιστάν.
Το πολιτικό πλαίσιο είχε χαραχθεί υπό την κυβέρνηση Bush-Cheney ως «Σχέδιο για τη Μεγάλη Μέση Ανατολή».⁴⁰ Υπό τον Obama, μετονομάστηκε σε «Αραβική Άνοιξη». Ο στρατηγικός στόχος, όπως τεκμηριώνει ο Engdahl βάσει πηγών αμερικανικού σχεδιασμού, ήταν να αναδειχθούν οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι στην εξουσία σε ολόκληρη την περιοχή, ως ένας πολιτικά πιο εύκαμπτος αντικαταστάτης των υφιστάμενων αραβικών εθνικιστικών καθεστώτων — του Mubarak στην Αίγυπτο, τον Ben Ali στην Τυνησία, τον Καντάφι στη Λιβύη — οι οποίοι το 2010 συνεργάζονταν διακριτικά σε ένα σχέδιο για τη δημιουργία μιας ισλαμικής τραπεζικής ένωσης χωρίς τόκους, η οποία θα αποσυνδέσει σημαντικά τμήματα της αραβικής πετρελαϊκής οικονομίας από το εμπόριο που διατύπωνεται σε δολάρια.⁴¹
Η επιχείρηση στην Αίγυπτο αποκαλύπτει με τη μεγαλύτερη σαφήνεια τον τρόπο λειτουργίας του μηχανισμού.
Τον Μάιο του 2009, πριν από το ταξίδι του Προέδρου Obama στο Κάιρο, η Υπουργός Εξωτερικών Hillary Clinton φιλοξένησε μια ομάδα νεαρών Αιγυπτίων ακτιβιστών στην Ουάσινγκτον υπό την αιγίδα του Freedom House. ⁴² Ένας από αυτούς τους ακτιβιστές ήταν ο Ahmed Maher Ibrahim, ένας 29χρονος πολιτικός μηχανικός ο οποίος, δύο χρόνια αργότερα, θα αναγνωριζόταν από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης ως ηγέτης του «Κινήματος της 6ης Απριλίου» — της νεανικής οργάνωσης με βάση το Facebook, στην οποία αποδίδεται η κινητοποίηση των διαδηλώσεων που ανέτρεψαν τον Hosni Mubarak.
Το λογότυπο του Κινήματος της 6ης Απριλίου ήταν άμεση αντιγραφή της σφιγμένης γροθιάς του Otpor. ⁴³ Ο Maher και άλλοι ηγέτες του Κινήματος της 6ης Απριλίου είχαν εκπαιδευτεί σε εργαστήρια του CANVAS στο Βελιγράδι — την ίδια ακαδημία εκπαίδευσης με έδρα το Βελιγράδι, την οποία διευθύνουν οι βετεράνοι του Otpor, Srđa Popović και Ivan Marović.⁴⁴ Το Κίνημα της 6ης Απριλίου αποτελούσε μέρος ενός συνασπισμού με την ονομασία «Εθνική Ένωση για την Αλλαγή», με επικεφαλής τον Mohamed ElBaradei, τον πρώην διευθυντή του ΔΟΑΕ. Στη συμμαχία συμμετείχε η Kefaya — «Αρκετά!» στα αραβικά, το ίδιο επιχειρησιακό σύνθημα με το KMARA! — η οποία είχε αποτελέσει αντικείμενο μιας μελέτης της RAND Corporation το 2008, η οποία είχε ανατεθεί από «το Γραφείο του Υπουργού Άμυνας, το Γενικό Επιτελείο, τις Ενιαίες Διοικήσεις Μάχης, το Υπουργείο Ναυτικού, το Σώμα Πεζοναυτών, τις υπηρεσίες άμυνας και την Κοινότητα Αμυντικών Πληροφοριών».⁴⁵
Η μελέτη της RAND συνιστούσε ρητά στην αμερικανική κυβέρνηση να υποστηρίξει τα αιγυπτιακά κινήματα «μεταρρύθμισης» μέσω «μη κυβερνητικών και μη κερδοσκοπικών οργανισμών» — αναφέροντας συγκεκριμένα το Διεθνές Ρεπουμπλικανικό Ινστιτούτο και το Εθνικό Δημοκρατικό Ινστιτούτο, τους δύο επιχειρησιακούς βραχίονες του NED. Η μελέτη συνιστούσε στις ΗΠΑ να «βοηθήσουν τους μεταρρυθμιστές να αποκτήσουν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία των πληροφοριών, ίσως προσφέροντας κίνητρα σε αμερικανικές εταιρείες να επενδύσουν στις υποδομές επικοινωνιών της περιοχής».⁴⁶
Το Πεντάγωνο δημοσίευσε τη δογματική του για τις επιχειρήσεις τρία χρόνια πριν από την «Επανάσταση του Λωτού».
Όταν ξέσπασαν οι διαδηλώσεις τον Ιανουάριο του 2011, η χορογραφία ήταν πανομοιότυπη με τις προηγούμενες «έγχρωμες επαναστάσεις». Η «Ημέρα της Οργής», που οργανώθηκε μέσω του Facebook, είχε προγραμματιστεί για τις 25 Ιανουαρίου 2011. Εκείνη την ημέρα, ο αρχηγός του αιγυπτιακού γενικού επιτελείου, υποστράτηγος Sami Hafez Enan, βρισκόταν στην Ουάσιγκτον ως προσκεκλημένος του Πενταγώνου, μαζί με βασικά μέλη της αιγυπτιακής στρατιωτικής ηγεσίας — ένας συντονισμός που εξουδετέρωσε βολικά την ικανότητα του στρατού να καταστείλει τις διαμαρτυρίες στις κρίσιμες πρώτες ώρες τους.⁴⁷ Τα δυτικά μέσα ενημέρωσης — CNN, BBC, The New York Times — κάλυπταν τις εξελίξεις αδιάκοπα και με εμφανή συμπάθεια προς τους διαδηλωτές. Ο Wael Ghonim, Αιγύπτιος και ανώτατο στέλεχος της Google, διαχειριζόταν τη σελίδα στο Facebook με τίτλο «Είμαστε όλοι Khaled Saeed», η οποία μετατράπηκε στο κεντρικό σημείο οργάνωσης των διαδηλώσεων. Ο τότε διευθύνων σύμβουλος της Google, Eric Schmidt, θα αναλάμβανε αργότερα ανοιχτά την ευθύνη για τον ρόλο της Google στην επιχείρηση: «Χωρίς το Facebook, χωρίς το Twitter, χωρίς το Google, χωρίς το YouTube, η αλλαγή καθεστώτος δεν θα είχε συμβεί ποτέ».⁴⁸
Ο Schmidt έλεγε την αλήθεια. Η επιχείρηση εξαρτιόταν από τις υποδομές των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που παρείχαν αμερικανικές τεχνολογικές εταιρείες, αρκετές από τις οποίες — και ιδιαίτερα η Google — είχαν τεκμηριωμένες συνεργασίες με την National Security Agency (NSA) και την In-Q-Tel, τον επενδυτικό βραχίονα της CIA.⁴⁹
Ο Mubarak παραιτήθηκε στις 11 Φεβρουαρίου 2011. Τα δυτικά μέσα ενημέρωσης ονόμασαν τα γεγονότα «Επανάσταση του Λωτού». Ο Mohamed Morsi των Muslim Brotherhood εξελέγη πρόεδρος το 2012 με την υποστήριξη των ΗΠΑ. Μέσα σε λίγους μήνες από την ανάληψη των καθηκόντων του, χρησιμοποίησε παραστρατιωτικές δυνάμεις εναντίον διαδηλωτών, παραχώρησε στον εαυτό του απεριόριστη εξουσία με το πρόσχημα της «προστασίας του έθνους» και προετοίμαζε ένα Σύνταγμα βασισμένο στη Sharia, όταν ο αιγυπτιακός στρατός τον ανέτρεψε το 2013, με την οικονομική υποστήριξη της Saudi Arabia.⁵⁰
Η Επανάσταση του Λωτού δεν οδήγησε στη δημοκρατία. Οδήγησε σε μια κυβέρνηση των Muslim Brotherhood, την οποία ο ίδιος ο αιγυπτιακός λαός απέρριψε δύο χρόνια αργότερα, μέσα από μαζικές διαδηλώσεις. Η δημοκρατία δεν ήταν ο σκοπός της επιχείρησης. Σκοπός ήταν η απομάκρυνση ενός αραβικού εθνικιστικού καθεστώτος που είχε αρνηθεί να συμμετάσχει στην αναδιάρθρωση της ευρύτερης Μέσης Ανατολής και η εγκατάσταση ενός ισλαμιστικού διαδόχου, πολιτικά πιο εύκαμπτου και διαχειρίσιμου. Η αντικατάσταση απέτυχε. Η δυνατότητα της Αιγύπτου να χαράξει ανεξάρτητη πορεία είχε ήδη διαταραχθεί, ενώ η αλυσιδωτή περιφερειακή εξέλιξη — Τυνησία, Λιβύη, Συρία, Υεμένη, Μπαχρέιν — είχε ήδη τεθεί σε κίνηση.
VII. Το Εγχειρίδιο
Τέσσερις επιχειρήσεις. Τέσσερις κυβερνήσεις που ανατράπηκαν. Τέσσερις διάδοχες κυβερνήσεις που εγκαταστάθηκαν με δυτική υποστήριξη. Η ίδια αλυσίδα εκπαίδευσης, τα ίδια λογότυπα, τα ίδια συνθήματα μεταφρασμένα σε διαφορετικές γλώσσες. Ας περάσουμε τώρα στο ίδιο το εγχειρίδιο.
Ο Gene Sharp γεννήθηκε στο Ohio το 1928. Το 1953–1954 εξέτισε εννέα μήνες σε ομοσπονδιακή φυλακή, επειδή αρνήθηκε να καταταγεί στον στρατό για τον πόλεμο της Κορέας.⁵¹ Απέκτησε πτυχίο και μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών από το Ohio State University και στη συνέχεια πήγε στην Αγγλία, όπου ολοκλήρωσε το 1968 στο Oxford διδακτορική διατριβή με τίτλο «The Politics of Nonviolent Action» («Η πολιτική της μη βίαιης δράσης»). Η διατριβή ολοκληρώθηκε στο Center for International Affairs του Harvard.⁵²
Το Center for International Affairs (CFIA) — το οποίο αργότερα μετονομάστηκε σε Weatherhead Center — αποτελούσε εκείνη την εποχή έναν από τους βασικούς κόμβους του ακαδημαϊκού-υπηρεσιακού συμπλέγματος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μεταξύ των διευθυντών και των ανώτερων ερευνητών του κατά τη δεκαετία του 1960 βρίσκονταν οι Henry Kissinger, Samuel Huntington, Thomas Schelling και άλλοι, οι οποίοι κινούνταν με ευκολία μεταξύ του Harvard, του Pentagon, του State Department, της RAND Corporation και της CIA.⁵³ Ο Schelling — θεωρητικός της πυρηνικής αποτροπής στη RAND, στρατηγικός αναλυτής του Ψυχρού Πολέμου και σύμβουλος της CIA — έγραψε την εισαγωγή στο τρίτομο έργο του Sharp του 1973, The Politics of Nonviolent Action.⁵⁴
Το βιβλίο έφτανε σχεδόν τις χίλιες σελίδες σε τρεις τόμους. Ο πρώτος τόμος είχε τίτλο «Power and Struggle» («Εξουσία και αγώνας»). Ο δεύτερος, «The Methods of Nonviolent Action» («Οι μέθοδοι της μη βίαιης δράσης»). Ο τρίτος, «The Dynamics of Nonviolent Action» («Η δυναμική της μη βίαιης δράσης»). Ο δεύτερος τόμος περιείχε έναν κατάλογο 198 μεθόδων μη βίαιης δράσης — από τις «δημόσιες ομιλίες» (Μέθοδος 1) έως τη «διπλή κυριαρχία και την παράλληλη κυβέρνηση» (Μέθοδος 198) — ο οποίος θα αποτελούσε τον επιχειρησιακό κατάλογο ελέγχου για κάθε μεταγενέστερη έγχρωμη επανάσταση.⁵⁵
Το 1983, ο Sharp ίδρυσε στη Boston το Albert Einstein Institution. Ο Einstein είχε γράψει πρόλογο για το πρώτο βιβλίο του Sharp το 1953, είκοσι χρόνια πριν από τον θάνατό του. Ωστόσο, το βιβλίο εκδόθηκε μόλις το 1960, αφού ο Einstein είχε ήδη πεθάνει, και ο πρόλογος ήταν αναδημοσίευση παλαιότερου άρθρου του Einstein για τη μη βία.⁵⁶ Ο ίδιος ο Einstein δεν είχε καμία επιχειρησιακή σχέση με οτιδήποτε θα έκανε αργότερα ο Sharp. Το όνομα χρησιμοποιήθηκε ως εμπορική ταυτότητα.
Αυτό που έκανε ο Sharp ήταν να αναπτύξει τον επιχειρησιακό βραχίονα του θεωρητικού του έργου. Το Albert Einstein Institution αυτοπαρουσιάζεται ως ερευνητικό ίδρυμα. Στις εκδόσεις του περιλαμβάνονται σύντομα, προσιτά εγχειρίδια πεδίου, βασισμένα στα εκτενέστερα ακαδημαϊκά έργα. Το σημαντικότερο είναι ένα φυλλάδιο 93 σελίδων με τίτλο: From Dictatorship to Democracy: A Conceptual Framework for Liberation («Από τη δικτατορία στη δημοκρατία: Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για την απελευθέρωση»).
Ο Sharp το έγραψε το 1993, κατόπιν αιτήματος του U Tin Maung Win, ενός Βιρμανού εξόριστου δημοσιογράφου και εκδότη, και πρωτοεκδόθηκε στην Bangkok από την Committee for the Restoration of Democracy in Burma.⁵⁷ Ο Sharp το αναγνωρίζει ρητά στο Παράρτημα Δύο του εγχειριδίου. Οι τίτλοι των κεφαλαίων περιγράφουν το πραγματικό περιεχόμενο του βιβλίου: «Αντιμετωπίζοντας ρεαλιστικά τις δικτατορίες». «Οι κίνδυνοι των διαπραγματεύσεων». «Από πού προέρχεται η εξουσία;». «Οι δικτατορίες έχουν αδυναμίες — Εντοπίζοντας την αχίλλειο πτέρνα». «Επιτιθέμενοι στις αδυναμίες των δικτατοριών». «Άσκηση εξουσίας». «Η στρατηγική». «Εφαρμόζοντας την πολιτική ανυπακοή». «Διαλύοντας τη δικτατορία». «Αποτρέποντας τα πραξικοπήματα».⁵⁸
Οι τίτλοι των κεφαλαίων διαψεύδουν την αντίληψη ότι πρόκειται για μια γκαντιανή ηθική φιλοσοφία. Πρόκειται για ένα επιχειρησιακό εγχειρίδιο σχετικά με τον τρόπο ανατροπής μιας κυβέρνησης. Είναι γραμμένο σε προστακτικό ύφος και δομημένο γύρω από τον εντοπισμό των ευάλωτων σημείων ενός καθεστώτος, την επίθεση εναντίον αυτών των σημείων μέσω συντονισμένης μη βίαιης δράσης και, στη συνέχεια, την εδραίωση της εξουσίας με τρόπο που να εμποδίζει τη χώρα-στόχο να ανατρέψει το αποτέλεσμα. Το κεφάλαιο «Αποτρέποντας τα πραξικοπήματα» περιγράφει πώς πρέπει να οργανωθεί το νέο καθεστώς μετά την επανάσταση, ώστε να αντισταθεί σε κάθε απόπειρα αντεπανάστασης.
Η ιστορία των μεταφράσεων είναι εκείνη που αποκαλύπτει τον πραγματικό χαρακτήρα του εγχειριδίου.
Στο Παράρτημα Δύο της τέταρτης έκδοσης του 2010, ο Sharp καταγράφει: «Μεταξύ 1993 και 2002 έγιναν έξι μεταφράσεις. Μεταξύ 2003 και 2008 έγιναν άλλες είκοσι δύο».⁵⁹
Έξι μεταφράσεις μέσα σε εννέα χρόνια, από το 1993 έως το 2002. Άλλες είκοσι δύο μεταφράσεις μέσα στα πέντε χρόνια από το 2003 έως το 2008. Οι γλώσσες στις οποίες μεταφράστηκε το εγχειρίδιο κατά τη δεύτερη αυτή περίοδο αντιστοιχούν σχεδόν απόλυτα στη γεωγραφία των επιχειρήσεων των έγχρωμων επαναστάσεων.
Μέχρι το 2008, το From Dictatorship to Democracy είχε μεταφραστεί στις εξής γλώσσες: Αμχαρικά (Αιθιοπία), Αραβικά, Αζερικά (Αζερμπαϊτζάν), Bahasa Indonesia, Λευκορωσικά, Βιρμανικά, Chin (Βιρμανία), απλοποιημένα και παραδοσιακά Κινεζικά, Dhivehi (Μαλδίβες), Farsi (Ιράν), Γαλλικά, Γεωργιανά, Γερμανικά, Jing Paw (Βιρμανία), Karen (Βιρμανία), Khmer (Καμπότζη), Κουρδικά, Κιργιζικά (Κιργιστάν), Νεπάλι, Pashto (Αφγανιστάν και Πακιστάν), Ρωσικά, Σερβικά, Ισπανικά, Θιβετιανά, Tigrinya (Ερυθραία), Ουκρανικά, Ουζμπεκικά (Ουζμπεκιστάν) και Βιετναμικά.⁶⁰
Ο κατάλογος αποτελεί τον επιχειρησιακό χάρτη. Λευκορωσικά: η απόπειρα έγχρωμης επανάστασης κατά του Lukashenko το 2006. Βιρμανικά, Chin, Karen, Jing Paw: η Επανάσταση του Κρόκου το 2007. Θιβετιανά: η εξέγερση στο Θιβέτ το 2008. Farsi: το Πράσινο Κίνημα του 2009. Γεωργιανά: η Επανάσταση των Ρόδων του 2003. Ουκρανικά: η Πορτοκαλί Επανάσταση του 2004. Κιργιζικά: η Επανάσταση της Τουλίπας του 2005. Ουζμπεκικά: η επιχείρηση του Andijan το 2005. Αραβικά: η Αραβική Άνοιξη του 2010–2011 σε πολλές χώρες. Pashto: οι συνεχιζόμενες επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν και το Πακιστάν. Η επιτάχυνση των μεταφράσεων — από έξι μέσα σε εννέα χρόνια σε είκοσι δύο μέσα σε πέντε — ακολουθεί την κλιμάκωση και την επέκταση του επιχειρησιακού μοντέλου.
Πρόκειται για την ίδια την τεκμηρίωση του Sharp, μέσα από δική του έκδοση, σχετικά με το χρονοδιάγραμμα διάδοσης και αξιοποίησης του εγχειριδίου του. Είτε συνέβη μια συμπτωματική, ταυτόχρονη παγκόσμια αφύπνιση αντιπολιτευτικών κινημάτων, τα οποία αποφάσισαν όλα ανεξάρτητα μεταξύ 2003 και 2008 να μεταφράσουν το ίδιο φυλλάδιο από τη Boston στις γλώσσες κάθε χώρας που οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούσαν παράλληλα να αποσταθεροποιήσουν, είτε η αλυσίδα μεταφράσεων αποτελούσε τον επιχειρησιακό μηχανισμό τροφοδοσίας του μοντέλου των έγχρωμων επαναστάσεων.
Το συμπληρωματικό έργο — On Strategic Nonviolent Conflict: Thinking About the Fundamentals του Robert Helvey, που εκδόθηκε επίσης από το AEI — αποτελούσε το ρητά επιχειρησιακό εγχειρίδιο. Ο Helvey, απόστρατος συνταγματάρχης της Defense Intelligence Agency, ο οποίος είχε εκπαιδεύσει την Otpor στο Budapest Hilton, δεν ήταν ακαδημαϊκός. Το βιβλίο του παρουσιάζεται ανοιχτά ως στρατηγικός και επιχειρησιακός οδηγός που αντλεί από τη στρατιωτική του εμπειρία και εξετάζει, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, «τις ομοιότητες μεταξύ της στρατιωτικής και της μη βίαιης στρατηγικής».⁶¹
Ο ισχυρισμός ότι το AEI είναι ένα ερευνητικό ινστιτούτο για την ειρήνη προϋποθέτει ότι αγνοούμε το πραγματικό περιεχόμενο των εκδόσεών του, το στρατιωτικό υπόβαθρο του βασικού επιχειρησιακού του στελέχους, τη στήριξη που παρείχαν η CIA και η RAND στο ιδρυτικό έργο του, το θεσμικό περιβάλλον του Harvard-CFIA μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η θεωρία του, καθώς και τα ίδια τα παραρτήματα του Sharp, στα οποία τεκμηριώνει την επιχειρησιακή αξιοποίηση των εγχειριδίων του. Τίποτα από αυτά δεν είναι κρυφό. Όλα έχουν δημοσιευθεί από το AEI. Όλα καταγράφονται με τα ίδια τα λόγια του Sharp.
VIII. Το Κατηγορητήριο του Ιράν
Το σημαντικότερο μεμονωμένο τεκμήριο που αποκαλύπτει με τον πιο σαφή τρόπο τον επιχειρησιακό χαρακτήρα του πλαισίου του Sharp δεν προέρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Προέρχεται από το Ιράν.
Μετά τις αμφισβητούμενες προεδρικές εκλογές του Ιουνίου 2009 στο Ιράν, ξέσπασαν μαζικές διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα, στο πλαίσιο αυτού που τα δυτικά μέσα ενημέρωσης ονόμασαν «Πράσινο Κίνημα». Ήταν οι μεγαλύτερες διαδηλώσεις στο Ιράν μετά την επανάσταση του 1979. Στο επίκεντρό τους βρίσκονταν οι καταγγελίες για εκλογική νοθεία υπέρ του επίσημου νικητή, Mahmoud Ahmadinejad. Ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης, Mir-Hossein Mousavi, ζήτησε να ακυρωθούν τα αποτελέσματα. Οι διαδηλωτές χρησιμοποίησαν το πράσινο χρώμα ως κοινό σύμβολο: πράσινα περικάρπια, πράσινα πανό και πρόσωπα βαμμένα πράσινα. Η κάλυψη από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης ήταν συνεχής, ευνοϊκή προς το κίνημα και συντονισμένη. Η κυβέρνηση Obama, ενώ επισήμως καλούσε σε αυτοσυγκράτηση, εξέπεμπε σαφή μηνύματα υποστήριξης προς το κίνημα διαμαρτυρίας.
Οι ιρανικές αρχές συνέλαβαν περίπου εκατό εξέχοντα στελέχη του μεταρρυθμιστικού χώρου και τα παρέπεμψαν σε δίκη τον Αύγουστο του 2009. Οι κατηγορίες περιλάμβαναν ενέργειες κατά της εθνικής ασφάλειας, προπαγάνδα κατά του κράτους και υλοποίηση ενός «βελούδινου πραξικοπήματος» σχεδιασμένου από ξένες δυνάμεις.
Στο κατηγορητήριο του Ιρανού εισαγγελέα, το οποίο αναγνώστηκε ως αποδεικτικό στοιχείο κατά τη διάρκεια των δικών, υποστηριζόταν ότι οι διαδηλώσεις είχαν «σχεδιαστεί εξ ολοκλήρου εκ των προτέρων και εξελίχθηκαν σύμφωνα με συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα και τα στάδια ενός βελούδινου πραξικοπήματος, με αποτέλεσμα περισσότερες από 100 από τις 198 ενέργειες να εκτελεστούν σύμφωνα με τις οδηγίες του Gene Sharp».⁶²
Μια ξένη κυβέρνηση, σε δημόσια δικαστική διαδικασία που μεταδιδόταν τηλεοπτικά, κατονόμαζε τον Gene Sharp και απαριθμούσε ποιες από τις 198 μεθόδους του καταλόγου του 1973 είχαν χρησιμοποιηθεί εναντίον της.
Το ιρανικό κατηγορητήριο αποτελεί ένα είδος αποδεικτικού υλικού που σπάνια συναντάται σε δημόσια αρχεία. Πρόκειται για την ίδια την εκτίμηση των υπηρεσιών πληροφοριών μιας κυβέρνησης σχετικά με μια απόπειρα αλλαγής καθεστώτος εναντίον της, η οποία παρουσιάστηκε στο πλαίσιο δικαστικών διαδικασιών και περιλάμβανε συγκεκριμένη αριθμητική αναφορά στο ξένο εγχειρίδιο που, σύμφωνα με τις κατηγορίες, εφαρμοζόταν, καθώς και καταμέτρηση των επιμέρους μεθόδων. Το κατηγορητήριο ισχυρίζεται ότι περισσότερες από 100 από τις 198 μεθόδους του Sharp εφαρμόστηκαν διαδοχικά, σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα του εγχειριδίου.
Τον Δεκέμβριο του 2009, η Christian Science Monitor ανέφερε ότι, κατά τους μήνες γύρω από τις διαδηλώσεις στο Ιράν, οι λήψεις του From Dictatorship to Democracy στα Farsi από τον ιστότοπο του AEI εκτοξεύτηκαν από 79 τον Μάιο του 2009 σε 3.487 τον Ιούνιο του ίδιου έτους — αύξηση κατά περίπου σαράντα φορές, η οποία συνέπεσε χρονικά με την κινητοποίηση των διαδηλωτών.⁶³ Το δημοσίευμα της CSM εντόπιζε επίσης τον Mohsen Sazegara, Ιρανό μεταρρυθμιστή και εκδότη που ζούσε στη Virginia, ως τον βασικό διανομέα του έργου του Sharp στα Farsi, μέσω καθημερινών βίντεο διάρκειας δέκα λεπτών που μεταδίδονταν προς το Ιράν. Σε συνέντευξή του στην CSM, ο Sazegara επιβεβαίωσε ότι η στρατηγική του Πράσινου Κινήματος ήταν «αυστηρά μη βίαιη» και βασιζόταν στο πλαίσιο του Sharp.⁶⁴
Σε ένα σκίτσο της ιρανικής υπηρεσίας πληροφοριών του 2007, το οποίο δημιουργήθηκε από την ιρανική κυβέρνηση, ο Sharp κατονομαζόταν ως «ο θεωρητικός της πολιτικής ανυπακοής και των βελούδινων επαναστάσεων» και ως «ένας από τους πράκτορες της CIA που είναι επιφορτισμένοι με τη διείσδυση της Αμερικής σε άλλες χώρες».⁶⁵ Η ιρανική κυβέρνηση μελετούσε τη μεθοδολογία του Sharp τουλάχιστον δύο χρόνια πριν από την εφαρμογή της στο Πράσινο Κίνημα.
Η απάντηση του Sharp στις κατηγορίες του Ιράν, όπως παρατίθεται από την Christian Science Monitor, ήταν η εξής: «Δεν αναλαμβάνουμε την ηγεσία των κινημάτων. Προσπαθούμε να παρέχουμε υλικό που θα επιτρέψει στους ανθρώπους που βρίσκονται επί τόπου — οι οποίοι γνωρίζουν την κατάσταση πολύ καλύτερα από εμάς — να λαμβάνουν οι ίδιοι τις αποφάσεις και να προβαίνουν στις ανάλογες ενέργειες».⁶⁶
Ο Sharp δεν αρνείται ότι χρησιμοποιήθηκαν οι μέθοδοί του. Δεν αρνείται ότι το AEI παρείχε το σχετικό υλικό. Αρνείται μόνο ότι το AEI «αναλαμβάνει την ηγεσία» των κινημάτων — μια άρνηση που δεν απαντά στο ουσιαστικό επιχειρησιακό ερώτημα. Το AEI δεν χρειάζεται να αναλάβει την ηγεσία. Το εγχειρίδιο αναλαμβάνει αυτόν τον ρόλο. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος ύπαρξης ενός εγχειριδίου.
Οι 198 μέθοδοι του Sharp δεν έχουν όλες την ίδια βαρύτητα. Ορισμένες αποτελούν προκαταρκτικά στάδια, όπως οι δημόσιες ομιλίες, η προβολή συμβολικών χρωμάτων και οι πορείες. Άλλες είναι ενδιάμεσες, όπως τα μποϊκοτάζ καταναλωτών, η επιβράδυνση της εργασίας και η πολιτική ανυπακοή. Άλλες είναι καταληκτικές, όπως η διπλή κυριαρχία και η παράλληλη κυβέρνηση. Η σειρά εφαρμογής έχει σημασία. Η εκτέλεση «περισσότερων από 100 από τις 198 ενέργειες» με συγκεκριμένη, προκαθορισμένη αλληλουχία προϋποθέτει είτε έναν οργανισμό συντονισμού είτε ένα εγχειρίδιο που ακολουθούν εκπαιδευμένοι ακτιβιστές. Σύμφωνα με την εκτίμηση των Ιρανών εισαγγελέων, υπήρχαν και τα δύο.
Το Πράσινο Κίνημα δεν ανέτρεψε την ιρανική κυβέρνηση. Το Ιράν ήταν δυσκολότερος στόχος από τις προηγούμενες επιχειρήσεις των έγχρωμων επαναστάσεων: διέθετε συνεκτικό κρατικό μηχανισμό, μηχανισμό ασφαλείας που είχε μελετήσει εκ των προτέρων το εγχειρίδιο, πληθυσμό του οποίου η εθνική και θρησκευτική ταυτότητα εξακολουθούσε να συνδέεται με την επανάσταση του 1979, καθώς και μια περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας που περιλάμβανε την υποστήριξη της Ρωσίας και της Κίνας.Η επιχείρηση επιχειρήθηκε, και η απόπειρα αυτή αποτελεί πλέον μέρος του τεκμηριωμένου ιστορικού αρχείου του ιρανικού κράτους. Το κατηγορητήριο παραμένει δημόσιο. Ο Sharp κατονομάζεται. Οι 198 μέθοδοι καταγράφονται. Το πλαίσιο του «βελούδινου πραξικοπήματος» περιγράφεται με επιχειρησιακή γλώσσα από την κυβέρνηση που επέζησε από αυτό.
IX. Οι Συνοπτικές Περιπτώσεις — Η Αναπαραγωγή του Ίδιου Μοτίβου
Πριν περάσουμε στις σημαντικότερες επιχειρήσεις του 2014, αξίζει να εξετάσουμε τις περιπτώσεις που ακολουθούν το ίδιο πρότυπο, αλλά δεν αναλύονται εδώ με την ίδια έκταση. Αποτελούν επιβεβαιωτικές ενδείξεις και όχι αυτοτελή αποδεικτικά στοιχεία. Σε καθεμία ακολουθήθηκε η ίδια επιχειρησιακή αλυσίδα: το εγχειρίδιο του AEI, η εκπαίδευση μέσω της CANVAS, η χρηματοδότηση από τη NED και τον Soros, μια φοιτητική οργάνωση με αναγνωρίσιμη επωνυμία, ο συντονισμός με τα δυτικά μέσα ενημέρωσης και ένας σκηνοθετημένος κύκλος διαμαρτυριών. Κάθε περίπτωση κατέληξε σε αποτέλεσμα ευθυγραμμισμένο με τη Δύση ή, όταν η απόπειρα απέτυχε, άφησε πίσω της τα ίδια επιχειρησιακά χαρακτηριστικά.
Η Επανάσταση της Τουλίπας, Κιργιστάν, Μάρτιος 2005. Η φοιτητική οργάνωση ονομαζόταν KelKel —«Αναγέννηση» στα κιργιζικά. Η χρηματοδοτική δομή ήταν ίδια με εκείνη της Γεωργίας και της Ουκρανίας. Στόχος ήταν ο Askar Akayev, ο οποίος είχε αρχίσει να επιδιώκει στενότερες σχέσεις με τη Ρωσία και την Κίνα. Μετά τις διαδηλώσεις που οργανώθηκαν σύμφωνα με το πρότυπο του Sharp, ο Akayev κατέφυγε στη Ρωσία. Η διάδοχη κυβέρνηση αποδείχθηκε ασταθής και διεφθαρμένη και ανατράπηκε η ίδια, πέντε χρόνια αργότερα, σε μια νέα αναταραχή. Το στρατηγικό έπαθλο ήταν η αεροπορική βάση Manas, μια αμερικανική στρατιωτική εγκατάσταση που υποστήριζε τις επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν και την οποία η μετα-Akayev κυβέρνηση επέτρεψε να παραμείνει σε λειτουργία έως το 2014.⁶⁷
Η Επανάσταση των Κέδρων, Λίβανος, Μάρτιος 2005. Αφορμή αποτέλεσε η δολοφονία του πρώην πρωθυπουργού Rafik Hariri. Οι διαδηλώσεις απαιτούσαν την αποχώρηση των συριακών στρατευμάτων από τον Λίβανο. Εφαρμόστηκε η μεθοδολογία του Sharp. Η επιχείρηση πέτυχε την απομάκρυνση των συριακών δυνάμεων, αλλά δεν οδήγησε στη δημιουργία ενός σταθερού λιβανικού κράτους. Η Hezbollah, η οποία δεν αποτελούσε στόχο των διαδηλώσεων, βγήκε πολιτικά ενισχυμένη από την αναδιάταξη του πολιτικού σκηνικού. Ο στρατηγικός στόχος —η αποδυνάμωση της συριακής επιρροής στην περιοχή του Λεβάντε— επιτεύχθηκε εν μέρει.⁶⁸
Η Επανάσταση του Κρόκου, Βιρμανία, Σεπτέμβριος–Οκτώβριος 2007. Αφορμή αποτέλεσαν οι αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων, οι οποίες συνδέονταν με τις απαιτήσεις του ΔΝΤ και έφτασαν από 100% έως 500%. Οι αυξήσεις προκάλεσαν πραγματική οικονομική δυσχέρεια, η οποία στη συνέχεια αξιοποιήθηκε επιχειρησιακά. Η φοιτητική και μοναστική ηγεσία χρηματοδοτούνταν μέσω του ετήσιου προγράμματος της NED για τη Βιρμανία, ύψους 2,5 εκατομμυρίων δολαρίων, το οποίο διευθυνόταν από το Γενικό Προξενείο των ΗΠΑ στο Chiang Mai της Ταϊλάνδης. Το εγχειρίδιο του Sharp κυκλοφορούσε στα βιρμανικά από το 1993 —η Βιρμανία ήταν η αρχική χώρα-στόχος για την οποία είχε γραφτεί. Τον Σεπτέμβριο του 2007, το CNN αποκάλυψε άθελά του τον ρόλο της NED κατά τη διάρκεια ζωντανής μετάδοσης.⁶⁹ Το στρατηγικό διακύβευμα ήταν το στενό της Malacca και η διατάραξη της πρόσβασης της Κίνας στους αγωγούς που διέρχονταν από τη Βιρμανία. Η επιχείρηση δεν ανέτρεψε αμέσως τη στρατιωτική κυβέρνηση της χώρας, συνέβαλε όμως στην τελική προσέγγιση του καθεστώτος με τη Δύση το 2011.
Η Εξέγερση στο Θιβέτ, Μάρτιος 2008. Η χρονική στιγμή επιλέχθηκε ώστε να προκαλέσει αμηχανία στο Πεκίνο λίγο πριν από τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες. Ο επιχειρησιακός πυρήνας αποτελούνταν από τη NED, τη Freedom House —μέσω της Bette Bao Lord και της International Campaign for Tibet— και το ίδιο το AEI, το οποίο είχε παραδεχθεί στην ετήσια έκθεσή του για το 2004 ότι παρείχε συμβουλές σε στελέχη που δραστηριοποιούνταν στο Θιβέτ.⁷⁰ Τα δυτικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν εικόνες με λανθασμένες λεζάντες ή αποδόσεις, μεταξύ των οποίων πλάνα ξυλοδαρμών από αστυνομικούς του Νεπάλ που παρουσιάστηκαν ως κινεζική καταστολή. Το στρατηγικό όφελος ήταν η άσκηση πίεσης στο Πεκίνο παραμονές των Ολυμπιακών Αγώνων και η μακροπρόθεσμη γεωπολιτική αξιοποίηση της αστάθειας στο Θιβέτ. Το Θιβέτ αποτελεί την πηγή επτά από τους σημαντικότερους ποταμούς της Ασίας και μια περιοχή από την οποία μπορεί να ασκηθεί πίεση στη δυτική πλευρά της Κίνας.
Η Επανάσταση του Γιασεμιού, Τυνησία, Δεκέμβριος 2010–Ιανουάριος 2011. Η εναρκτήρια επιχείρηση της Αραβικής Άνοιξης. Η αυτοπυρπόληση του Mohamed Bouazizi αποτέλεσε τη συμβολική σπίθα. Η CIA, το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, η NED, το OSI και η Freedom House είχαν εκπαιδεύσει Τυνήσιους ακτιβιστές μέσω σεμιναρίων της CANVAS επί χρόνια πριν από τον θάνατο του Bouazizi.⁷¹ Στην ομιλία της στην Ντόχα στις 13 Ιανουαρίου 2011, λίγες ημέρες πριν από τη φυγή του Ben Ali στη Σαουδική Αραβία, η Hillary Clinton έστειλε μηνύματα που προανήγγελλαν την επιχείρηση. Η μεθοδολογία του Sharp εφαρμόστηκε με ταχύτητα, με τη βοήθεια του συντονισμού μέσω Twitter και Facebook. Ο χαρακτηρισμός «Επανάσταση του Twitter» αποτέλεσε την επικοινωνιακή ταυτότητα που της έδωσαν τα δυτικά μέσα ενημέρωσης.⁷²
Κάθε επιχείρηση ακολούθησε το ίδιο πρότυπο. Όλες χρησιμοποίησαν την ίδια εκπαιδευτική αλυσίδα, την ίδια χρηματοδοτική δομή, τις ίδιες φοιτητικές οργανώσεις με αναγνωρίσιμη επωνυμία και τον ίδιο συντονισμό με τα μέσα ενημέρωσης. Εκ των υστέρων, καμία δεν οδήγησε σε αποτελέσματα που να προωθούν ουσιαστικά τη δημοκρατία στις χώρες-στόχους. Αντίθετα, σε κάθε περίπτωση προωθήθηκαν συγκεκριμένοι στρατηγικοί στόχοι των ΗΠΑ, σχετικοί με τις ενεργειακές ροές, τις στρατιωτικές βάσεις, τους διαδρόμους αγωγών ή τη γεωπολιτική περικύκλωση της Ρωσίας, της Κίνας ή του Ιράν.
Το μοτίβο είναι τεκμηριωμένο.
X. Χονγκ Κονγκ, 2014 — Η Επανάσταση των Ομπρελών
Η επιχείρηση στο Χονγκ Κονγκ το 2014 αποτελεί την πρώτη σαφή εφαρμογή του προτύπου των «χρωματιστών επαναστάσεων» απευθείας εναντίον της Κίνας. Η επιχειρησιακή αλυσίδα ήταν ασυνήθιστα διαφανής.
Αφορμή αποτέλεσε η ανακοίνωση του Πεκίνου σχετικά με τους κανόνες για τις εκλογές του 2017, από τις οποίες θα προέκυπτε ο επικεφαλής της κυβέρνησης του Χονγκ Κονγκ. Η οργάνωση διαμαρτυρίας ονομαζόταν Occupy Central. Στην ηγεσία της βρισκόταν ο 17χρονος φοιτητής Joshua Wong, ο οποίος είχε ιδρύσει στα 15 του μια ομάδα στο Facebook με την ονομασία Scholarism, με υποστήριξη από τη NED και το National Democratic Institute. Στα στελέχη της περιλαμβάνονταν επίσης ο Chan Kin-man, κοινωνιολόγος με σπουδές στο Yale· ο Edward Chin, διαχειριστής επενδυτικού κεφαλαίου υψηλού κινδύνου με σπουδές στο University of Minnesota· ο Benny Tai, καθηγητής Νομικής στο University of Hong Kong, του οποίου το ερευνητικό κέντρο λάμβανε επιχορηγήσεις από το NDI για προγράμματα όπως το «Design Democracy Hong Kong»· καθώς και ο Chu Yiu-ming, βαπτιστής ιερέας και βετεράνος των γεγονότων της πλατείας Tiananmen το 1989, του οποίου η οργάνωση Hong Kong Human Rights Monitor είχε λάβει μόνο το 2013 χρηματοδότηση 145.000 δολαρίων από τη NED.⁷³
Το επικοινωνιακό σύμβολο της επιχείρησης ήταν η ομπρέλα, την οποία χρησιμοποιούσαν οι διαδηλωτές για να προστατεύονται από τα δακρυγόνα της αστυνομίας. Η ομπρέλα ήταν φωτογενής, αμυντική και, σε συμβολικό επίπεδο, φαινομενικά απολιτική. Το χρώμα που κυριαρχούσε ήταν το κίτρινο. Το σύνθημα ήταν «Θέλουμε πραγματική δημοκρατία». Η μεθοδολογία του Sharp ήταν εμφανής σε όλη τη διάρκεια των κινητοποιήσεων: κατάληψη κεντρικών δημόσιων χώρων (Μέθοδος 173 του Sharp), δημιουργία εναλλακτικών συστημάτων επικοινωνίας (Μέθοδος 180), διαμόρφωση νέων κοινωνικών προτύπων (Μέθοδος 174) και ψυχολογική πίεση μέσω προκλητικών μη βίαιων ενεργειών (Μέθοδος 161).
Η χρονική συγκυρία ήταν η πιο αποκαλυπτική επιχειρησιακή λεπτομέρεια. Η Επανάσταση των Ομπρελών ξεκίνησε στα τέλη Σεπτεμβρίου 2014, τρία χρόνια πριν από τις εκλογές του 2017, στις οποίες υποτίθεται ότι αφορούσε. Ωστόσο, η άμεση αφορμή συνδεόταν με την ταχεία επιτάχυνση της συνεργασίας Ρωσίας και Κίνας εκείνο το καλοκαίρι: τη συμφωνία για τον αγωγό φυσικού αερίου ύψους 400 δισεκατομμυρίων δολαρίων που υπογράφηκε τον Μάιο του 2014, την ανακοίνωση της Νέας Αναπτυξιακής Τράπεζας των BRICS τον Ιούλιο και τις διευθετήσεις εμπορικών συναλλαγών σε ρούβλια και γουάν, οι οποίες παρέκαμπταν το δολάριο και επεκτείνονταν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.⁷⁴ Η Ουάσιγκτον έβλεπε την ηγεμονία του δολαρίου να διαβρώνεται σε πραγματικό χρόνο και απάντησε με την επιχείρηση που είχε χρησιμοποιήσει ήδη δώδεκα φορές.
Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Joe Biden συναντήθηκε με την ηγετική φυσιογνωμία του Occupy Central, Audrey Eu Yuet-mee, τους μήνες πριν από τις διαδηλώσεις.⁷⁵ Ο καρδινάλιος Joseph Zen Ze-kiun, έκτος καθολικός επίσκοπος του Χονγκ Κονγκ και βασικός σύμβουλος του Βατικανού σε θέματα πολιτικής έναντι της Κίνας, παρουσιάστηκε ως ένας από τους σημαντικούς οργανωτές της επιχείρησης, φέρνοντας τους θεσμικούς πόρους της Καθολικής Εκκλησίας υπό τον πρώτο Ιησουίτη πάπα στην αντιπαράθεση με το Κομμουνιστικό Κόμμα.⁷⁶ Η τακτική ηγεσία της διαμαρτυρίας λάμβανε εκπαίδευση από τη NED επί χρόνια.
Η Επανάσταση των Ομπρελών απέτυχε. Το Πεκίνο δεν υποχώρησε. Οι διαδηλώσεις στο Χονγκ Κονγκ σταδιακά ατόνησαν έως τον Δεκέμβριο του 2014. Η επιχείρηση αποτέλεσε πρότυπο για τον πιο εκτεταμένο κύκλο διαμαρτυριών του 2019–2020. Το 2014, ωστόσο, το δίκτυο είχε συναντήσει έναν στόχο που δεν μπορούσε να ανατρέψει. Η Κίνα ήταν υπερβολικά μεγάλη, υπερβολικά συνεκτική και υπερβολικά ενσωματωμένη στην παγκόσμια οικονομία ώστε να είναι ευάλωτη στη μεθοδολογία αλλαγής καθεστώτος που είχε αποδώσει σε μικρότερα και περισσότερο απομονωμένα κράτη.
Η Επανάσταση των Ομπρελών απέδειξε, πάντως, ότι η συγκεκριμένη επιχειρησιακή αλυσίδα είχε πλέον αρχίσει να χρησιμοποιείται εναντίον μεγάλων δυνάμεων. Το δίκτυο είχε ξεπεράσει τις αρχικές του διαστάσεις. Το Βελιγράδι του 2000 ήταν μια περιφερειακή επιχείρηση. Το Χονγκ Κονγκ του 2014 ήταν μια απόπειρα εναντίον της δεύτερης μεγαλύτερης οικονομίας του κόσμου. Η κλιμάκωση ήταν κατακόρυφη.
XI. Maidan, 2014 — Η Επιχείρηση Επιστρέφει στο Προσκήνιο
Η δεύτερη επιχείρηση στην Ουκρανία, κατά την περίοδο 2013–2014, αξίζει να εξεταστεί με ιδιαίτερη προσοχή, επειδή οι συνέπειές της εξακολουθούν να εξελίσσονται: στον πόλεμο, στη γεωπολιτική και στην αναδιάταξη του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος μακριά από το δολάριο.
Η αφορμή ήταν η απόφαση του Ουκρανού προέδρου Viktor Yanukovych, τον Νοέμβριο του 2013, να αναστείλει τις διαπραγματεύσεις για τη Συμφωνία Σύνδεσης με την ΕΕ και να αποδεχθεί μια ρωσική αντιπρόταση, η οποία περιλάμβανε χρηματοδοτική βοήθεια 15 δισεκατομμυρίων δολαρίων και μείωση κατά ένα τρίτο της τιμής του φυσικού αερίου.[77] Ο Yanukovych έλαβε την απόφασή του με οικονομικά κριτήρια. Η συμφωνία με την ΕΕ απαιτούσε από την Ουκρανία να αποδεχθεί τους όρους λιτότητας του IMF, οι οποίοι θα είχαν καταστροφικές βραχυπρόθεσμες συνέπειες για την ουκρανική οικονομία. Η ρωσική πρόταση αποτελούσε, από καθαρά οικονομική άποψη, καλύτερη συμφωνία.
Η αντίδραση της Washington ήταν άμεση. Μέσα σε λίγες ημέρες από την ανακοίνωση του Yanukovych, άρχισαν διαδηλώσεις στην πλατεία Maidan του Kiev. Μέσα σε λίγες εβδομάδες οι διαδηλώσεις είχαν οργανωθεί με βάση το τυπικό υπόδειγμα του Sharp: συνεχή κατάληψη κεντρικού δημόσιου χώρου, προβεβλημένη φοιτητική ηγεσία, συντονισμένη κάλυψη από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης και συμμετοχή εκπαιδευμένων ακτιβιστών που είχαν ολοκληρώσει προγράμματα του CANVAS.[78] Μέσα σε τρεις μήνες, η επιχείρηση είχε κλιμακωθεί σε βίαιες συγκρούσεις στους δρόμους. Εμφανίστηκαν ελεύθεροι σκοπευτές, οι οποίοι πυροβολούσαν τόσο εναντίον διαδηλωτών όσο και εναντίον αστυνομικών. Οι θάνατοι δημιούργησαν μάρτυρες που αποδόθηκαν στην κυβέρνηση Yanukovych και χρησιμοποιήθηκαν για να δικαιολογηθεί η τελική κλιμάκωση.[79]
Η επιχείρηση των ελεύθερων σκοπευτών επιβεβαιώθηκε τον Μάρτιο του 2014 από μια τηλεφωνική συνομιλία που διέρρευσε μεταξύ του υπουργού Εξωτερικών της Εσθονίας Urmas Paet και της επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Catherine Ashton. Ο Paet, ο οποίος είχε μόλις επισκεφθεί το Κίεβο, είπε στην Ashton: «Όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνθρωποι που σκοτώθηκαν από ελεύθερους σκοπευτές και από τις δύο πλευρές, τόσο αστυνομικοί όσο και διαδηλωτές, σκοτώθηκαν από τους ίδιους ελεύθερους σκοπευτές που σκότωναν ανθρώπους και από τις δύο πλευρές». Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε ο Paet ήταν ότι οι ελεύθεροι σκοπευτές δεν ανήκαν στις δυνάμεις ασφαλείας του Yanukovych, αλλά στη νέα αντιπολιτευτική συμμαχία.⁸⁰
Ο George Soros παραδέχτηκε ανοιχτά ότι χρηματοδότησε τις διαδηλώσεις στο Μαϊντάν. Σε συνέντευξη που παραχώρησε το 2014 στον Fareed Zakaria του CNN, ο Soros επιβεβαίωσε ότι τα ιδρύματά του υποστήριζαν ενεργά την ουκρανική αντιπολίτευση και το κίνημα διαμαρτυρίας.⁸¹
Η επιχειρησιακή ηγεσία από την πλευρά των ΗΠΑ ήταν η Υφυπουργός Εξωτερικών, Victoria Nuland. Τον Δεκέμβριο του 2013, η Nuland εμφανίστηκε στις διαδηλώσεις του Μαϊντάν μοιράζοντας γλυκά στους διαδηλωτές και την αστυνομία — μια φωτογραφία που έγινε εμβληματική εικόνα της εμπλοκής των ΗΠΑ.⁸² Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι, στις αρχές Φεβρουαρίου 2014, διέρρευσε στο διαδίκτυο μια υποκλαπείσα τηλεφωνική συνομιλία μεταξύ της Nuland και του πρέσβη των ΗΠΑ στην Ουκρανία Geoffrey Pyatt. Η Nuland και ο Pyatt συζήτησαν ποια πρόσωπα της ουκρανικής αντιπολίτευσης θα διορίζονταν στην κυβέρνηση μετά το πραξικόπημα. Η Nuland ανέφερε τον «Yats» — τον Arseniy Yatsenyuk — ως τον προτιμώμενο πρωθυπουργό της. Απορρίπτει τον Vitali Klitschko. Χρησιμοποίησε τη φράση «Fuck the EU» για να περιγράψει τις ευρωπαϊκές επιφυλάξεις σχετικά με την επιχείρηση.⁸³
Όταν ο Yanukovych ανατράπηκε τρεις εβδομάδες αργότερα, ο Γιατσένιουκ ορίστηκε πρωθυπουργός. Οι επιλογές της Νούλαντ επιβεβαιώθηκαν.
Το πρωτοφανές χαρακτηριστικό της επιχείρησης στο Μαϊντάν ήταν η ανοιχτή χρήση νεοναζιστικών παραστρατιωτικών σχηματισμών ως όπλων. Ο «Δεξιός Τομέας», το κόμμα «Svoboda», το Τάγμα «Azov» — οργανώσεις που χρησιμοποιούσαν ανοιχτά την εικονογραφία του Stepan Bandera, τα διακριτικά των βετεράνων των SS της Γαλικίας και ρητό νεοναζιστικό συμβολισμό — αποτέλεσαν τις επιχειρησιακές εφόδους της βίαιης κλιμάκωσης των διαδηλώσεων. Αυτοί ήταν οι ελεύθεροι σκοπευτές, οι καταληψίες κτιρίων, οι μαχητές των δρόμων, η βία των οποίων μετέτρεψε μια «έγχρωμη επανάσταση» τύπου Sharp σε ένοπλο πραξικόπημα.⁸⁴ Η αποκατάστασή τους είχε προαναγγελθεί από τη δήλωση του Γιούσενκο το 2010, με την οποία ανακήρυξε τον Bandera «Ήρωα της Ουκρανίας».
Η κυβέρνηση που ανέλαβε μετά το πραξικόπημα προχώρησε αμέσως σε περιορισμούς της ρωσικής γλώσσας, κάτι που προκάλεσε αναμενόμενη αντίδραση στην ανατολική και νότια Ουκρανία. Η Κριμαία ψήφισε υπέρ της επανένωσης με τη Ρωσία τον Μάρτιο του 2014. Το Donbass κήρυξε την ανεξαρτησία του. Ο Στόλος της Μαύρης Θάλασσας της Ρωσίας παρέμεινε στη Σεβαστούπολη. Η Ουκρανία βυθίστηκε σε εμφύλιο πόλεμο. Το πρόγραμμα λιτότητας του ΔΝΤ τέθηκε σε εφαρμογή. Η ουκρανική οικονομία κατέρρευσε. Μέχρι το 2022, το ΝΑΤΟ είχε ενσωματώσει ουσιαστικά την Ουκρανία στη στρατιωτική του δομή, χωρίς όμως να της χορηγήσει επίσημη ιδιότητα μέλους, και ο πόλεμος που είχε ξεκινήσει το 2014 είχε κλιμακωθεί σε άμεση αντιπαράθεση μεταξύ Ρωσίας και ΝΑΤΟ, με την Ουκρανία να λειτουργεί ως μεσάζων.
Η επιχείρηση «Μαϊντάν» πέτυχε τον άμεσο στόχο της. Ο Yanukovych απομακρύνθηκε. Η Ουκρανία αποσπάστηκε από την οικονομική τροχιά της Ρωσίας. Η υποδομή του ΝΑΤΟ επεκτάθηκε στα δυτικά σύνορα της Ρωσίας. Οι στρατηγικές συνέπειες — ο πόλεμος, η παγκόσμια αναδιάταξη του μπλοκ των BRICS, η επιτάχυνση της αποδολαριοποίησης, η καταστροφή της ευρωπαϊκής ενεργειακής οικονομίας λόγω της απώλειας του ρωσικού φυσικού αερίου και η τελική δολιοφθορά των αγωγών «Nord Stream» το 2022 — ήταν κατά πολύ μεγαλύτερες από το άμεσο πεδίο εφαρμογής της επιχείρησης.
Αυτό που είχε γράψει ο Brzezinski το 1997 — ότι η αποκόλληση της Ουκρανίας από τη Ρωσία θα έθετε τέλος στο καθεστώς της Ρωσίας ως μεγάλης δύναμης — αποδείχθηκε λάθος. Η Ρωσία δεν κατέρρευσε. Η Ρωσία εδραιώθηκε, στράφηκε προς την Ασία και επιτάχυνε την οικοδόμηση ενός εναλλακτικού διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η επιχείρηση πέτυχε τακτικά, αλλά απέτυχε στρατηγικά. Το σχέδιο είχε εφαρμοστεί με όλη τη δύναμή του εναντίον του ευρασιατικού στόχου υψηλότερης προτεραιότητας, και η μεθοδολογία του Sharp — μαζί με την πορεία κλιμάκωσης που οδηγούσε σε ανοιχτή παραστρατιωτική βία — είχε αποδειχθεί ότι λειτουργούσε ακόμη και σε αυτή την κλίμακα.
Ο Gene Sharp πέθανε στις 28 Ιανουαρίου 2018, σε ηλικία ενενήντα ετών. Το Ινστιτούτο Albert Einstein συνεχίζει να λειτουργεί από το East Boston της Μασαχουσέτης. Η σημερινή εκτελεστική διευθύντριά του είναι η Jamila Raqib. Το εγχειρίδιο εξακολουθεί να διατίθεται για δωρεάν λήψη σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες.⁸⁵
XII. Η Στρατηγική Λογική — Γιατί Αυτές οι Χώρες και Γιατί εκείνη τη Χρονική Στιγμή;
Η επιχειρησιακή ανατομία των «χρωματιστών επαναστάσεων» έχει πλέον εξεταστεί σε δεκατρείς περιπτώσεις. Απομένει το ερώτημα στο οποίο οφείλει να απαντήσει κάθε σοβαρή ανάλυση: Γιατί επιλέχθηκαν αυτές οι συγκεκριμένες χώρες, σε αυτές τις συγκεκριμένες χρονικές στιγμές και με αυτή τη συγκεκριμένη σειρά;
Η απάντηση, δεν είναι η προώθηση της δημοκρατίας. Τα πραγματικά αποτελέσματα —η λεηλασία της Georgia από τον Saakashvili, η κατάρρευση του Yushchenko και η αποκατάσταση της εικόνας του Bandera, το σύνταγμα του Morsi που βασιζόταν στη Sharia και οι παραστρατιωτικές κατασταλτικές ενέργειες, η διολίσθηση της Libya στην αναρχία, ο εμφύλιος πόλεμος στη Syria και η καταστροφή της Ukraine— δεν ήταν δημοκρατικά αποτελέσματα. Η συνέπεια αυτών των αποτυχιών είναι υπερβολικά μεγάλη για να θεωρηθεί τυχαία. Αν ο στόχος ήταν η δημοκρατία, η μεθοδολογία θα είχε αναθεωρηθεί μετά την τρίτη ή την τέταρτη αποτυχημένη εγκατάσταση νέας κυβέρνησης. Αυτό, όμως, δεν συνέβη. Αντίθετα, η μεθοδολογία εξελίχθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση: ταχύτερη ανάπτυξη, επιθετικότερη κλιμάκωση και μικρότερη μέριμνα για τη σταθερότητα των χωρών μετά την επανάσταση.
Το πραγματικό μοτίβο, όταν οι επιχειρήσεις χαρτογραφούνται σε ένα ενιαίο επίπεδο ανάλυσης, είναι το εξής: κάθε «έγχρωμη επανάσταση» είχε ως στόχο είτε μια χώρα που βρίσκεται σε στρατηγικό ενεργειακό διάδρομο, είτε μια χώρα που γειτονεύει με σημαντικό γεωπολιτικό αντίπαλο των ΗΠΑ (Ρωσία, Κίνα, Ιράν), είτε μια χώρα που επιχειρούσε να δημιουργήσει ένα εναλλακτικό νομισματικό ή τραπεζικό σύστημα εκτός του συστήματος του δολαρίου, είτε κάποιον συνδυασμό και των τριών.⁸⁶
Βελιγράδι 2000: Η Γιουγκοσλαβία αποτελούσε εμπόδιο στην ανατολική επέκταση του ΝΑΤΟ και στην ένταξη των Βαλκανίων στην αρχιτεκτονική ασφάλειας της ΕΕ/ΝΑΤΟ. Τιφλίδα 2003: ο αγωγός Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν. Κίεβο 2004 και Μαϊντάν 2014: ενεργειακή ολοκλήρωση Ρωσίας-ΕΕ μέσω των ουκρανικών διαδρόμων φυσικού αερίου. Bishkek 2005: η αεροπορική βάση Μανάς για επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν. Βηρυτός 2005: η περιφερειακή επιρροή της Συρίας. Rangoon 2007: το Στενό της Malacca και η πρόσβαση της Κίνας στον αγωγό. Λάσα 2008: μοχλός πίεσης κατά του Πεκίνου. Τεχεράνη 2009: το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τα αποθέματα πετρελαίου και η άρνηση χρήσης του δολαρίου στο εμπόριο πετρελαίου. Τύνιδα και Κάιρο 2011: ο Mubarak, Gaddafi, και Ben Ali είχαν ξεκινήσει συζητήσεις για μια ισλαμική τραπεζική ένωση εκτός του συστήματος του δολαρίου. Τρίπολη 2011: Ο Gaddafi είχε ανακοινώσει σχέδια για αφρικανικό δηνάριο υποστηριζόμενο από χρυσό και είχε αρχίσει να μεταφέρει τα αποθέματα της Λιβύης εκτός των δυτικών τραπεζών. Δαμασκός 2011: γεωπολιτική των αγωγών — η Συρία εμπόδιζε τις διαδρομές αγωγών Κατάρ-ΕΕ που θα υπονόμευαν την κυριαρχία του ρωσικού φυσικού αερίου. Χονγκ Κονγκ 2014: μόλις είχαν ανακοινωθεί η συμφωνία φυσικού αερίου Ρωσίας-Κίνας και η Τράπεζα των BRICS.
Αυτή είναι η στρατηγική ραχοκοκαλιά ολόκληρης της επιχείρησης. Η μεθοδολογία Sharp ήταν το εργαλείο. Ο στρατηγικός στόχος ήταν η διατήρηση των ενεργειακών ροών σε δολάρια, υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ, σε ολόκληρη την Ευρασία, καθώς και η αποτροπή οποιασδήποτε ευρασιατικής ολοκλήρωσης που θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα εναλλακτικό οικονομικό μπλοκ εκτός του αγγλοαμερικανικού χρηματοοικονομικού ελέγχου.
Αυτή η ερμηνεία δεν είναι καινούργια. Ο F. William Engdahl την τεκμηριώνει στα βιβλία του από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 — το επιχείρημα ότι η αγγλοαμερικανική εξωτερική πολιτική είναι, στην ουσία της, μια στρατηγική πετρελαίου και τραπεζών που μεταμφιέζεται ως στρατηγική αξιών, και ότι το φαινομενικό ιδεολογικό πλαίσιο (αντικομμουνισμός, στη συνέχεια προώθηση της δημοκρατίας, στη συνέχεια ανθρώπινα δικαιώματα, στη συνέχεια αντιτρομοκρατία) αποτελεί παράγωγο της υποκείμενης υλικής λογικής.⁸⁷
Αυτό που πρόσθεσε το παρόν δοκίμιο σε αυτό το πλαίσιο είναι το επιχειρησιακό επίπεδο. Ο Engdahl τεκμηρίωσε τη στρατηγική λογική. Ο «αγωγός» Sharp/AEI/CANVAS δείχνει πώς εφαρμόστηκε η στρατηγική λογική — όχι από τη CIA που διεξήγαγε μυστικές επιχειρήσεις σύμφωνα με το μοντέλο του Ιράν του 1953, αλλά από ένα δίκτυο «μη κυβερνητικών» οργανώσεων που χρησιμοποιούσαν μια μεθοδολογία που αναπτύχθηκε στο Harvard, εγκρίθηκε από το RAND και εκπαιδεύτηκε από την Υπηρεσία Αμυντικών Πληροφοριών (DIA), η οποία επέτρεψε στην Ουάσινγκτον να ανατρέψει ξένες κυβερνήσεις διατηρώντας παράλληλα την «εύλογη άρνηση». Η μυστική επιχείρηση μετατράπηκε σε επιχείρηση «ήπιας δύναμης». Οι Πεζοναύτες έγιναν οι σύμβουλοι επωνυμίας της Madison Avenue. Οι συνταγματάρχες έγιναν οι εκπαιδευτές στο Hilton της Βουδαπέστης. Ο Allen Dulles της CIA έγινε ο Allen Weinstein του Εθνικού Ιδρύματος για τη Δημοκρατία (NED), ο οποίος παραδέχτηκε ανοιχτά ότι το NED έκανε αυτό που κάποτε έκανε κρυφά η CIA.
Το πλαίσιο του Sharp ήταν το λειτουργικό σύστημα. Οι 198 μέθοδοι ήταν η βιβλιοθήκη συναρτήσεων. Οι μεταφράσεις ήταν τα εκτελέσιμα αρχεία. Τα εργαστήρια CANVAS ήταν ο αγωγός εκπαίδευσης. Η κοινοπραξία NED-OSI-Freedom House-USAID ήταν η αρχιτεκτονική χρηματοδότησης. Ο Helvey ήταν ο αξιωματικός επιχειρήσεων πεδίου. Ο Sharp ήταν ο αρχιτέκτονας. Οι Πεζοναύτες δεν ήταν πλέον απαραίτητοι.
Αυτό που αντικατέστησε τους Πεζοναύτες ήταν πιο κομψό και πιο επικίνδυνο. Μια αποστολή Πεζοναυτών είναι ορατή. Συνοδεύεται από αριθμούς θυμάτων, ακροάσεις στο Κογκρέσο και πολιτικό κόστος. Μια «έγχρωμη επανάσταση» δεν συνεπάγεται τίποτα από όλα αυτά. Οι δυτικοί δημοσιογράφοι την περιγράφουν ως λαϊκή εξέγερση. Το καθεστώς που στοχεύεται απονομιμοποιείται στον διεθνή Τύπο. Ο ηγέτης του παρουσιάζεται ως δικτάτορας. Η επιχείρηση κοστίζει λιγότερο από ένα μόνο F-16. Η «εύλογη άρνηση ευθύνης» είναι ενσωματωμένη στην επιχειρησιακή αρχιτεκτονική — οι ακτιβιστές είναι ντόπιοι, η χρηματοδότηση «ξεπλένεται» μέσω ΜΚΟ, το εγχειρίδιο είναι διαθέσιμο στο κοινό, και οποιαδήποτε κυβέρνηση κατηγορεί την Ουάσιγκτον ότι ενορχηστρώνει πραξικόπημα απορρίπτεται ως παρανοϊκή.
Αυτός είναι ο σχεδιασμός του πλαισίου Sharp. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να το κατανοήσουμε.
XIII. Το Λειτουργικό Σύστημα
Ένας συνταξιούχος ερευνητής του Harvard, ο Gene Sharp, ανέπτυξε ένα θεωρητικό πλαίσιο για τη μη βίαιη αλλαγή καθεστώτος στο Κέντρο Διεθνών Υποθέσεων του Gene Sharp τη δεκαετία του 1960. Το πλαίσιο αυτό δημοσιεύθηκε το 1973 με εισαγωγή του Thomas Schelling, στρατηγικού αναλυτή πυρηνικών θεμάτων της RAND και συμβούλου της CIA. Το 1983, ο Σαρπ ίδρυσε το Ινστιτούτο Albert Einstein με σκοπό την επιχειρησιακή εφαρμογή του πλαισίου. Ο κύριος επιτόπιος συνεργάτης του Sharp ήταν ο συνταξιούχος συνταγματάρχης της Υπηρεσίας Πληροφοριών Άμυνας (DIA) Robert Helvey, ο οποίος στις δικές του δημοσιεύσεις χαρακτήριζε ανοιχτά το έργο ως στρατηγική και επιχειρησιακή δογματική.
Το 1993, ο Sharp συνέταξε ένα εγχειρίδιο πεδίου 93 σελίδων με τίτλο: From Dictatorship to Democracy «Από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία». Το εγχειρίδιο εκπονήθηκε κατόπιν αιτήματος ενός εκδότη από τη Βιρμανία που ζούσε στην εξορία, αλλά η εφαρμογή του αποδείχθηκε αμέσως γενικής φύσεως. Μέχρι το 2008, το εγχειρίδιο είχε μεταφραστεί σε 28 γλώσσες — συμπεριλαμβανομένων των γλωσσών κάθε χώρας στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούσαν ταυτόχρονα αλλαγή καθεστώτος. Ο ίδιος ο Sharp κατέγραψε το χρονοδιάγραμμα της διάδοσής του: έξι μεταφράσεις στα εννέα χρόνια από το 1993 έως το 2002, είκοσι δύο επιπλέον μεταφράσεις στα πέντε χρόνια από το 2003 έως το 2008. Η επιτάχυνση αυτή αντιστοιχεί στην επιχειρησιακή επέκταση του φαινομένου των «έγχρωμων επαναστάσεων».
Το εγχειρίδιο τέθηκε σε εφαρμογή μέσω ενός εκπαιδευτικού προγράμματος — το οποίο αρχικά διοργανωνόταν από το ίδιο το Albert Einstein Institution και στη συνέχεια επεκτάθηκε στον οργανισμό CANVAS με έδρα το Βελιγράδι, ο οποίος εξελίχθηκε στην παγκόσμια ακαδημία εκπαίδευσης για τις «έγχρωμες επαναστάσεις». Η δομή χρηματοδότησης αποτελούνταν από το National Endowment for Democracy και τις επιχειρησιακές θυγατρικές του (IRI, NDI), την USAID, το Freedom House και το Open Society Institute του George Soros. Η συνολική χρηματοδότηση που διοχετεύθηκε μέσω αυτής της δομής στις χώρες-στόχους ανήλθε, κατά την περίοδο 2000-2014, σε δισεκατομμύρια δολάρια.
Το μοντέλο αυτό εφαρμόστηκε σε τουλάχιστον δεκατρείς τεκμηριωμένες επιχειρήσεις μεταξύ 2000 και 2014: Βελιγράδι, Τιφλίδα, Κίεβο, Μπισκέκ, Βηρυτός, Ρανγκούν, Λάσα, Τεχεράνη, Τύνιδα, Κάιρο, Τρίπολη (η οποία οδήγησε σε βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ), Δαμασκός (η οποία οδήγησε σε εμφύλιο πόλεμο), Χονγκ Κονγκ και Μαϊντάν. Κάθε επιχείρηση ακολουθούσε το ίδιο πρότυπο. Σε κάθε μία χρησιμοποιήθηκαν τα ίδια λογότυπα, τα ίδια συνθήματα μεταφρασμένα σε διαφορετικές γλώσσες, το ίδιο σύστημα εκπαίδευσης, η ίδια δομή χρηματοδότησης, ο ίδιος συντονισμός των μέσων ενημέρωσης.
Ορισμένες επιχειρήσεις πέτυχαν αμέσως. Άλλες απέτυχαν, αλλά έθεσαν τα θεμέλια για μεταγενέστερες προσπάθειες. Ορισμένες, όταν αντιμετώπισαν στόχους υπερβολικά συνεκτικούς για τη μεθοδολογία της «ήπιας δύναμης», εξελίχθηκαν σε στρατιωτική επέμβαση ή παραστρατιωτικό πόλεμο. Καμία από αυτές, κατά τη στιγμή της σύνταξης του παρόντος κειμένου, δεν μπορεί εύλογα να χαρακτηριστεί ως έχουσα δημιουργήσει λειτουργικές δημοκρατίες στις χώρες-στόχους.
Αυτό που κατάφεραν ήταν η στρατηγική αποδιοργάνωση κάθε σημαντικού ενεργειακού διαδρόμου, κάθε νομισματικής εναλλακτικής λύσης και κάθε σχεδίου ευρασιατικής ολοκλήρωσης που απειλούσε την ηγεμονία του δολαρίου ΗΠΑ κατά την περίοδο 2000-2014. Δεν χρειάστηκε να αναπτυχθούν οι Πεζοναύτες, επειδή το εγχειρίδιο είχε ήδη τεθεί σε εφαρμογή. Το λειτουργικό σύστημα λειτούργησε.
Εξακολουθεί να λειτουργεί. Το Albert Einstein Institution εξακολουθεί να λειτουργεί από το Ανατολικό Μπόστον. Το εγχειρίδιο εξακολουθεί να είναι διαθέσιμο για δωρεάν λήψη. Το CANVAS εξακολουθεί να εκπαιδεύει ακτιβιστές από χώρες που οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν προσδιορίσει ως στόχους. Ο κατάλογος των μεταφράσεων εξακολουθεί να διευρύνεται. Η δομή χρηματοδότησης παραμένει σε ισχύ.
Την επόμενη φορά που θα εμφανιστεί ένα φαινομενικά αυθόρμητο κίνημα διαμαρτυρίας σε μια χώρα της οποίας η κυβέρνηση έχει πράξει κάτι που δεν αρέσει στην Ουάσιγκτον — αρνήθηκε ένα πρόγραμμα του ΔΝΤ, υπέγραψε ενεργειακή συμφωνία με τη Ρωσία ή την Κίνα, προσπάθησε να διαπραγματευτεί το εμπόριο σε νόμισμα άλλο από το δολάριο — και οι διαμαρτυρίες περιγράφονται στον δυτικό Τύπο ως λαϊκή εξέγερση, με διακεκριμένους ηγέτες των φοιτητών που χρησιμοποιούν κινητά τηλέφωνα και κοινωνικά μέσα, με φωτογενή πλακάτ και ένα αξιομνημόνευτο σύνθημα, με συνεχή και συμπαθητική κάλυψη από το CNN και το BBC, με το ΔΝΤ να έχει αναστείλει τη βοήθεια προς τη στοχοποιημένη κυβέρνηση τους προηγούμενους μήνες, με ένα όνομα όπως «Επανάσταση του Τάδε Χρώματος» ή «Επανάσταση του Τάδε Λουλουδιού», το ερώτημα που πρέπει να τεθεί δεν είναι αν αυτό αποτελεί σύμπτωση.
Το ερώτημα είναι ποια μετάφραση του βιβλίου «Από τη δικτατορία στη δημοκρατία» βρίσκεται αυτή τη στιγμή στα χέρια των ακτιβιστών.
