Απόδοση στα ελληνικά: Απολλόδωρος
Αυτό είναι το πρώτο από δύο μέρη. Το Δεύτερο Μέρος — η οξεία περίπτωση της
Ιταλίας και της Ελλάδας τον Νοέμβριο του 2011, το ισχυρότερο επιχείρημα κατά του ίδιου του ισχυρισμού αυτού του δοκιμίου και τι εξηγεί το ίδιο μοτίβο για το παρόν της ΕΕ — θα ακολουθήσει σύντομα.
Εισαγωγή
Στις 9 Νοεμβρίου 2011, ο Ιταλός Πρόεδρος Giorgio Napolitano άσκησε μια σπάνια χρησιμοποιούμενη συνταγματική εξουσία και διόρισε τον Mario Monti — οικονομολόγο, πρώην Ευρωπαίο Επίτροπο, άνθρωπο που δεν είχε ποτέ θέσει υποψηφιότητα για αιρετό αξίωμα — ισόβιο γερουσιαστή.[1] Ο Silvio Berlusconi ήταν, εκείνη τη στιγμή, ακόμη πρωθυπουργός. Θα παρέμενε πρωθυπουργός για τρεις ακόμη ημέρες, προεδρεύοντας σε μια κυβέρνηση της οποίας τα περιθώρια απόδοσης των ομολόγων είχαν φτάσει στο μεταξύ σε επίπεδα που περιγράφονταν ευρέως ως υπαρξιακή απειλή για την ίδια τη νομισματική ένωση. Ο διορισμός του Monti δεν ήταν μια επείγουσα αυτοσχέδια λύση που συγκροτήθηκε μέσα στον πανικό μετά την παραίτηση του Berlusconi. Είχε προετοιμαστεί εκ των προτέρων, μέσω ενός συγκεκριμένου και απολύτως νόμιμου μέσου, ώστε ένας πλήρως καταρτισμένος διάδοχος να είναι ήδη έτοιμος τη στιγμή που το αξίωμα θα έμενε κενό.
Το μέσο που κατέστησε πιθανό αυτό το κενό είχε φτάσει τρεις μήνες νωρίτερα, στις 5 Αυγούστου 2011, με τη μορφή επιστολής. Ο Jean-Claude Trichet, ο απερχόμενος Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, και ο Mario Draghi, ο ορισθείς διάδοχός του, έγραψαν από κοινού στην κυβέρνηση του Berlusconi για να προσδιορίσουν, με αρκετή λεπτομέρεια, τι θα έπρεπε να κάνει η Ιταλία για να διατηρήσει τη στήριξη της ΕΚΤ προς τα κρατικά ομόλογά της: πλήρη απελευθέρωση των τοπικών δημόσιων υπηρεσιών, μαζικές ιδιωτικοποιήσεις, μετάβαση από την κλαδική στη συλλογική διαπραγμάτευση μισθών σε επίπεδο επιχείρησης, αλλαγές στο δίκαιο των απολύσεων, συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση και — το αίτημα που υπερέβαινε περισσότερο από κάθε άλλο την εντολή μιας συνηθισμένης κεντρικής τράπεζας — μια συνταγματική τροποποίηση που θα αυστηροποιούσε τους δημοσιονομικούς κανόνες. Η επιστολή ήταν εμπιστευτική. Δημοσιεύθηκε στο σύνολό της, επτά εβδομάδες αργότερα, από δύο από τις πιο σοβαρές εφημερίδες της Ιταλίας, τις Corriere della Sera και Il Sole 24 Ore, και το περιεχόμενό της ελέγχθηκε, θέμα προς θέμα, με το πακέτο λιτότητας που το ιταλικό κοινοβούλιο είχε στο μεταξύ ήδη αρχίσει να ψηφίζει.[2]
Κάτι δομικά παρόμοιο, αν και λιγότερο τεκμηριωμένα, εκτυλισσόταν στην Ελλάδα το ίδιο δεκαπενθήμερο. Στις 31 Οκτωβρίου 2011, ο Πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ανακοίνωσε ότι θα έθετε τους όρους του πακέτου διάσωσης της ΕΕ σε δημοψήφισμα. Κλήθηκε στη σύνοδο της G20 στις Κάννες δύο ημέρες αργότερα, όπου οι Ευρωπαίοι ηγέτες κατέστησαν αδιαμφισβήτητη την αντίθεσή τους σε αυτό το δημοψήφισμα· έως τις 3 Νοεμβρίου η πρόταση είχε αποσυρθεί, και έως τις 11 Νοεμβρίου — την ημέρα πριν από τον Berlusconi — ο Παπανδρέου είχε παραιτηθεί.[3] Τον αντικατέστησε ο Λουκάς Παπαδήμος, πρώην Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, επικεφαλής κυβέρνησης εθνικής ενότητας που σχηματίστηκε με τη ρητή στήριξη των τριών μεγαλύτερων κοινοβουλευτικών κομμάτων της Ελλάδας.[4] Αυτή η τελευταία λεπτομέρεια έχει σημασία και δεν πρέπει να παραβλεφθεί: η κυβέρνηση Παπαδήμου διέθετε διακομματική κοινοβουλευτική εντολή, κάτι που δεν ίσχυε για το τεχνοκρατικό υπουργικό συμβούλιο του Monti. Οι δύο περιπτώσεις παρουσιάζουν ομοιότητες· δεν είναι όμως πανομοιότυπες, και τα πιο δραματικά επεισόδια που συνδέονται με την ελληνική εξέλιξη —ιδίως ο ισχυρισμός ότι ένας συγκεκριμένος αξιωματούχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής πρότεινε για πρώτη φορά τη διαδοχή του Παπαδήμου στις Κάννες— βασίζονται σε λιγότερο αξιόπιστες πηγές σε σύγκριση με την ιταλική περίπτωση και αντιμετωπίζονται εδώ με αντίστοιχη προσοχή.[5]
Δύο εκλεγμένοι πρωθυπουργοί, σε δύο διαφορετικές δημοκρατίες της ευρωζώνης, έφυγαν μέσα σε ένα μόνο δεκαπενθήμερο, και τους δύο διαδέχθηκαν άνδρες που δεν είχαν ποτέ αντιμετωπίσει εθνικό εκλογικό σώμα και είχαν προηγούμενη σταδιοδρομία στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο Νοέμβριος του 2011 δεν ήταν μια παρέκκλιση που προκλήθηκε από μια άνευ προηγουμένου έκτακτη ανάγκη. Ήταν η ορατή, δραματική κορυφή μιας λογικής σχεδιασμού παρούσας στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση από το κυριολεκτικά πρώτο της όργανο, εξήντα ένα χρόνια νωρίτερα — μια λογική στην οποία συγκεκριμένες, καθοριστικές αποφάσεις αφαιρούνται κατά κανόνα από τα συνήθη κανάλια του δημοκρατικού ανταγωνισμού, όχι επειδή τα θεσμικά όργανα που είναι υπεύθυνα για την αφαίρεσή τους είναι διεφθαρμένα ή ενεργούν με κακή πίστη, αλλά επειδή η αρχιτεκτονική χτίστηκε, από το 1950 και μετά, ώστε αυτή η αφαίρεση να είναι διαθέσιμη όποτε κρινόταν αναγκαία.
Η διάκριση στην οποία αυτό το δοκίμιο πρέπει να κρατηθεί σε όλη την έκτασή του δεν είναι περίπλοκη στη διατύπωσή της, ακόμη κι αν δεν είναι πάντα εύκολη στην εφαρμογή. Κάθε ώριμη δημοκρατία αναθέτει τεχνικές αποφάσεις — σε κεντρικές τράπεζες, στατιστικές υπηρεσίες, ρυθμιστικές αρχές — διατηρώντας παράλληλα την τελική δημοκρατική εξουσία πάνω στο ίδιο το πλαίσιο της ανάθεσης· τίποτε σε αυτή τη ρύθμιση δεν είναι αξιοσημείωτο ή, από μόνο του, αντιδημοκρατικό. Αυτό που συνέβη στην Ιταλία και την Ελλάδα τον Νοέμβριο του 2011, και αυτό που συνέβη στη γέννηση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα το 1950, είναι διαφορετικής τάξης γεγονός: όχι η ανάθεση της υλοποίησης εντός ενός συμφωνημένου πλαισίου, αλλά η προκατάληψη μιας απόφασης τροχιάς πριν τα συνήθη κανάλια του δημοκρατικού ανταγωνισμού μπορέσουν καν να τη φτάσουν. Το ερώτημα που επιδιώκει αυτό το δοκίμιο δεν είναι αν τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ενεργούν μερικές φορές αντιδημοκρατικά υπό πίεση. Είναι αν αυτή η ικανότητα σχεδιάστηκε εξαρχής, και αν η πίεση μιας δεδομένης στιγμής — μια κρίση κρατικού χρέους, ένα νόμισμα σε κίνδυνο, τρεις πόλεμοι σε εβδομήντα χρόνια — υπήρξε ποτέ πραγματικά αναγκαία συνθήκη για τη χρήση της, ή μόνο η αφορμή.
Αυτό το ερώτημα οδηγεί πίσω, πριν από το ευρώ, πριν από την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, σε μία μόνο εβδομάδα του Μαΐου 1950. Τι αποφασίστηκε τότε, και πώς αποφασίστηκε, είναι το αντικείμενο όσων ακολουθούν. Μια ιδρυτική πράξη χτίστηκε μυστικά και ανακοινώθηκε με ταχύτητα, ειδικά για να προλάβει την πιθανότητα κοινοβουλευτικής ή λαϊκής αρνησικυρίας πριν αυτή προλάβει να οργανωθεί. Ένα σώμα νομολογίας, που αναπτύχθηκε από δικαστές και όχι μέσα από διαπραγματεύσεις κυβερνήσεων, έδωσε σε εκείνη την ιδρυτική πράξη δεσμευτική ισχύ έναντι του εθνικού δικαίου χωρίς το κείμενο της συνθήκης να το έχει ποτέ πει με τόσες λέξεις. Ένα μοτίβο επαναλήφθηκε σε τέσσερις λαϊκές απορρίψεις ευρωπαϊκών συνθηκών μεταξύ 1992 και 2008, στις οποίες ένα «όχι» αντιμετωπίστηκε όχι ως απάντηση αλλά ως πρόβλημα που απαιτούσε επανυποβολή. Και ένα νομισματικό ίδρυμα, γεννημένο την ίδια δεκαετία για λόγους στους οποίους οι ίδιοι οι ιδρυτές του δεν συμφωνούσαν ποτέ πλήρως, έχει υπερασπιστεί την ανεξαρτησία του για εβδομήντα χρόνια με επίκληση στην ιστορία που αποδεικνύεται, σε στενή εξέταση, ότι ήταν αμφισβητούμενη και κατασκευασμένη παρά απλώς αληθινή. Η Ιταλία και η Ελλάδα, τον Νοέμβριο του 2011, δεν ήταν εξαίρεση σε αυτή την αρχιτεκτονική. Ήταν αυτό που μοιάζει η αρχιτεκτονική όταν αναγκάζεται επιτέλους, από τις περιστάσεις, να βγει στο φως.
Αυτό που έχει χτιστεί, ήσυχα και με την ίδια μέθοδο, πάνω σε εκείνο το θεμέλιο του 1950 έκτοτε είναι το πραγματικό αντικείμενο αυτού του δοκιμίου — ένα θεμέλιο το οποίο το συνοδευτικό του κείμενο, για τη μετανάστευση της γερμανικής μαχητικής δημοκρατίας στην αρχιτεκτονική της κοινωνίας των πολιτών και του δικαίου των κομμάτων της ΕΕ, προσεγγίζει από εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Αυτό το δοκίμιο ρωτούσε ποιος φυλάει τους φύλακες. Αυτό θέτει ένα ερώτημα που προηγείται: ποιος αποφάσισε, αρχικά, ότι οι φύλακες δεν θα έπρεπε ποτέ να χρειάζεται να ζητούν άδεια.
II. Η Ιδρυτική Αρχιτεκτονική
Η Συνθήκη, 1950–51
Η εύκολη εκδοχή αυτού του επιχειρήματος υπάρχει ήδη, και αξίζει να διατυπωθεί μόνο για να παραμεριστεί. Εδώ και δύο δεκαετίες, κυκλοφορεί μια φράση που αποδίδεται στον Jean Monnet:
…ότι τα έθνη της Ευρώπης θα έπρεπε να οδηγηθούν προς ένα υπερκράτος χωρίς οι λαοί τους να καταλαβαίνουν τι συνέβαινε, με βήματα που το καθένα μεταμφιέζεται ως οικονομικό και μόνο αργότερα αποκαλύπτεται ως αμετάκλητα πολιτικό.
Έχει tweetαριστεί από εν ενεργεία μέλος του βρετανικού Κοινοβουλίου, έχει τυπωθεί σε τουλάχιστον ένα σοβαρό βιβλίο Ευρωπαίου αρχηγού κράτους για το θέμα και έχει επαναληφθεί σε αρκετές ιστοσελίδες αποφθεγμάτων, ώστε η απουσία της από οποιοδήποτε πραγματικό γραπτό του Monnet να είναι πλέον, αν μη τι άλλο, το λιγότερο γνωστό γεγονός. Δεν εμφανίζεται στα απομνημονεύματά του. Δεν εμφανίζεται στην ομιλία του 1952 στην οποία συνήθως αποδίδεται — το πραγματικό κείμενο εκείνης της ομιλίας έχει ελεγχθεί, και οι λέξεις δεν βρίσκονται σε αυτό. Ανιχνεύεται καλύτερα σε ένα βιβλίο του 1997 από έναν Βρετανό σχολιαστή που χαρακτήριζε αυτό που θεωρούσε ότι ήταν οι προθέσεις του Monnet, και μετανάστευσε, κάποια στιγμή στην επόμενη δεκαετία, από χαρακτηρισμό σε εισαγωγικά.[6]
Η φράση συμπιέζει δύο ξεχωριστούς ισχυρισμούς σε έναν, και μόνον ένας από αυτούς επιβιώνει από την επαφή με το αρχείο: ότι ο Monnet σκόπευε η συγκέντρωση άνθρακα και χάλυβα να οδηγήσει σε τελική πολιτική ομοσπονδία, και ότι αυτή η πρόθεση αποκρύφτηκε από τα κοινά που θα έπρεπε να ζήσουν με τις συνέπειές της. Όπως θα δείξουμε, ο πρώτος ισχυρισμός είναι αληθής. Ο δεύτερος δεν είναι, και η διαφορά μεταξύ τους είναι ο δυσκολότερος ισχυρισμός που αυτό το δοκίμιο χρειάζεται πραγματικά να διατυπώσει.
Η μέθοδος εργασίας του ίδιου του Jean Monnet ήταν σκόπιμα διακριτική, και αυτή η διακριτικότητα αξίζει να επισημανθεί: οικοδομούσε υποστήριξη μέσα από μικρούς, έμπιστους κύκλους αξιωματούχων και χρηματοδοτών και όχι μέσα από δημόσια διαβούλευση, και στη διαπραγματευτική διάσκεψη του Σχεδίου Schuman φέρεται να ζήτησε να μη χρησιμοποιηθεί η ίδια η λέξη «διαπραγμάτευση», προτιμώντας τη γλώσσα ενός κοινού εγχειρήματος από εκείνη εθνικών συμφερόντων που ανταλλάσσονται μεταξύ τους. Αυτό στο οποίο δεν εκτεινόταν αυτή η διακριτικότητα, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, είναι ο δηλωμένος προορισμός του σχεδίου. Το κείμενο που διάβασε δυνατά ο Schuman στις 9 Μαΐου 1950 δηλώνει τον δικό του τελικό σκοπό στις εναρκτήριες παραγράφους του, πριν ακόμη μία κυβέρνηση συμφωνήσει σε οτιδήποτε: η συγκέντρωση της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα προσφέρεται ρητά ως «ένα πρώτο βήμα στην ομοσπονδοποίηση της Ευρώπης» και ως θεμελίωση «του πρώτου συγκεκριμένου θεμελίου μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας απαραίτητης για τη διατήρηση της ειρήνης».[7] Αυτό αξίζει να παραδεχτούμε ανοιχτά: είναι απολύτως δίκαιο, με βάση μόνο αυτό το κείμενο, να διαβάσουμε τον Monnet — και, με την υπογραφή του, και τον Schuman — ως άνδρες που ήθελαν τελική ευρωπαϊκή ομοσπονδία και την επιδίωξαν σχεδιαστικά. Αυτό που δεν στηρίζει το αρχείο είναι ότι αυτή η φιλοδοξία κρύφτηκε από τους λαούς που θα κυβερνούσε. Ήταν ο ίδιος ο τίτλος της διακήρυξης, όχι μια ανακάλυψη που έπρεπε να κάνει ένας καχύποπτος αναγνώστης δεκαετίες αργότερα. Είχε δει τη διακυβερνητική συνεργασία μεταξύ πλήρως κυρίαρχων κρατών να αποτυγχάνει να αποτρέψει μια καταστροφή ήδη μία φορά, στην Κοινωνία των Εθνών, όπου υπηρέτησε ως Αναπληρωτής Γενικός Γραμματέας από το 1919· το δίδαγμα που άντλησε δεν ήταν ότι τα δημοκρατικά κοινά δεν μπορούσαν να εμπιστευτούν, αλλά ότι συμφωνίες μεταξύ κυβερνήσεων που παρέμεναν ελεύθερες να αποχωρήσουν από αυτές δεν ήταν συμφωνίες με οποιαδήποτε έννοια είχε σημασία.[7] Η μέθοδός του — η συγκέντρωση ενός συγκεκριμένου, τεχνικά οριοθετημένου τομέα υπό μια αρχή της οποίας οι αποφάσεις δέσμευαν απευθείας τις κυβερνήσεις-μέλη, και η αφή της πρακτικής εμπλοκής που ακολουθούσε να παράγει τη δική της ορμή προς περαιτέρω συγκέντρωση — δημοσιεύθηκε, συζητήθηκε και υιοθετήθηκε με πλήρη δημόσια θέα. Ο Robert Schuman, ο εκλεγμένος Γάλλος Υπουργός Εξωτερικών του οποίου το όνομα βρίσκεται στη διακήρυξη και ο οποίος την προώθησε μέσα από το δικό του Υπουργικό Συμβούλιο, έφερε μια διαφορετική και πραγματικά ξεχωριστή πνευματική κληρονομιά στο ίδιο όργανο: μια χριστιανοδημοκρατική παράδοση επικουρικότητας και συμφιλίωσης, ριζωμένη στα δικά του παιδικά χρόνια στη Lorraine υπό γερμανική διοίκηση, που είχε λίγα κοινά με τον τεχνοκρατικό λειτουργισμό του Monnet πέρα από το ότι κατέληγαν στην ίδια συνθήκη.[8]
Η λαϊκή αφήγηση τείνει να συμπτύσσει τους δύο άνδρες σε μία ενιαία, αδιαφοροποίητη ιδρυτική πρόθεση. Δεν πρέπει να συμπτύσσονται. Αυτό που μοιράζονταν ήταν μια λειτουργική παραδοχή, κοινή σχεδόν σε κάθε σοβαρό άνθρωπο που ανοικοδομούσε τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα το 1950, ότι η ταχύτητα και η διοικητική ικανότητα ήταν αυτό που απαιτούσε η στιγμή, και ότι ο συνηθισμένος ρυθμός της κοινοβουλευτικής διαβούλευσης δεν ήταν τόσο αρετή προς διατήρηση όσο κίνδυνος προς διαχείριση.
Αυτή η παραδοχή είναι ο λόγος που η ανακοίνωση της 9ης Μαΐου 1950 είχε την όψη που είχε. Η μικρή συντακτική ομάδα του Monnet — με τον Paul Reuter επικεφαλή — προετοίμασε την ουσία τις προηγούμενες εβδομάδες χωρίς προηγούμενη διαπραγμάτευση με τα πέντε άλλα μελλοντικά μέλη, και χωρίς προηγούμενη διαπραγμάτευση με τη δυτικογερμανική κυβέρνηση πέρα από ένα προσωπικό μήνυμα προς τον Adenauer που στάλθηκε λίγο πριν από τη δημόσια διακήρυξη. Πήγε στο γαλλικό Υπουργικό Συμβούλιο για ταχεία έγκριση και ανακοινώθηκε λίγες ημέρες αργότερα.[9] Τίποτε από αυτά δεν κρύφτηκε εκ των υστέρων. Η ταχύτητα και ο στενός κύκλος, αν μη τι άλλο, συζητήθηκαν ανοιχτά τότε ως ο λόγος που το σχέδιο πέτυχε εκεί όπου βραδύτερες, πιο συμβουλευτικές προτάσεις για ευρωπαϊκή συνεργασία είχαν κολλήσει στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Η Συνθήκη του Παρισιού που ακολούθησε το 1951 διαπραγματεύτηκε, υπογράφηκε και επικυρώθηκε με συνήθη κοινοβουλευτική διαδικασία και στα έξι ιδρυτικά κράτη — δεν υπήρχε δημοψήφισμα προς αποφυγή, καμία δημοσίευση προς καταστολή, κανένα έγγραφο που χρειαζόταν να διαρρεύσει εξήντα χρόνια αργότερα για να μάθει κανείς τι είχε συμφωνηθεί. Όλα σχετικά με τον σχεδιασμό της ΕΚΑΧ ήταν θέμα δημόσιου αρχείου από την αρχή. Αυτό που δεν ήταν θέμα δημόσιου αρχείου — επειδή κανείς τότε δεν σκέφτηκε να το καταγράψει, πόσω μάλλον να το συζητήσει — ήταν η συγκεκριμένη ασυμμετρία που η συνθήκη είχε ενσωματώσει στα δύο όργανα του νέου θεσμού.
Η Ανώτατη Αρχή, της οποίας ο ίδιος ο Monnet ήταν επικεφαλής από το 1952 έως το 1955, κατείχε πραγματικά δεσμευτική εξουσία πάνω στα επίπεδα παραγωγής άνθρακα και χάλυβα, στις τιμές και στη συμπεριφορά ανταγωνισμού σε όλα τα έξι κράτη-μέλη: αποφάσεις που είχαν άμεσο αποτέλεσμα, όχι συστάσεις που περίμεναν εθνική επικύρωση κατά περίπτωση. Αυτό δεν ήταν ανάθεση υλοποίησης σε ένα τεχνικό όργανο που εκτελούσε μια πολιτική την οποία εκλεγμένα κοινοβούλια είχαν χωριστά καθορίσει — ο συνηθισμένος και ασήμαντος τύπος ανάθεσης που ασκεί κάθε ώριμη δημοκρατία. Η Ανώτατη Αρχή αποφάσιζε άμεσα την ουσία της πολιτικής. Κατείχε την εξουσία να θέτει σκοπούς, όχι απλώς να επιλέγει μέσα προς έναν σκοπό που κάποιος άλλος είχε ήδη επιλέξει γι’ αυτήν. Η Κοινή Συνέλευση, το όργανο που προοριζόταν να παρέχει τον δημοκρατικό έλεγχο της νέας ρύθμισης, αποτελούνταν από αντιπροσώπους διορισμένους από τα εθνικά κοινοβούλια και όχι εκλεγμένους από τα κοινά των οποίων η κυριαρχία συγκεντρωνόταν, και οι εξουσίες της πάνω στις δεσμευτικές αποφάσεις της Ανώτατης Αρχής ήταν συμβουλευτικές, με μια πρόταση μομφής ως μόνο σοβαρό εργαλείο της και την ομοφωνία μεταξύ των δυσκολότερων τέτοιων ορίων που χρησιμοποιούνταν τότε οπουδήποτε.[10] Άμεσες εκλογές για τον τελικό διάδοχό της, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δεν ήρθαν παρά το 1979 — είκοσι οκτώ χρόνια αργότερα.[11] Τίποτε σε αυτή την ασυμμετρία δεν απαιτούσε απόκρυψη, επειδή τίποτε σε αυτή δεν ήταν, τότε, αρκετά αμφιλεγόμενο ώστε να χρειάζεται απόκρυψη. Μια ισχυρή εκτελεστική αρχή που απαντούσε σε ειδική κρίση και μια αδύναμη συμβουλευτική συνέλευση που δεν απαντούσε άμεσα σε κανέναν ήταν απλώς το πώς έχτιζε κανείς αρμόδια έναν διεθνή θεσμό το 1951, κατά την κρίση των ανθρώπων που τον έχτιζαν — μια παραδοχή αρκετά διαδεδομένη στην ευρωπαϊκή πολιτική τάξη της στιγμής, ώστε το αντίθετό της, ένα πραγματικά ισότιμο εκλεγμένο σώμα με δεσμευτική εξουσία πάνω στις αποφάσεις της Ανώτατης Αρχής, φαίνεται να μην προτάθηκε σοβαρά από κανέναν με το κύρος να κάνει την πρόταση να μετρήσει.
Αυτός είναι ο πραγματικός μηχανισμός που ανιχνεύει αυτό το δοκίμιο. Η ασυμμετρία επικυρώθηκε δημόσια, από εκλεγμένα κοινοβούλια, σε έξι χώρες, χωρίς αντίρρηση αρκετή για να αλλάξει το σχήμα της. Αυτό που τον έχει κάνει ανθεκτικό για εβδομήντα πέντε χρόνια δεν είναι το γεγονός ότι ήταν κρυφός, αλλά ότι τίποτα στον σχεδιασμό του δεν υποχρέωσε ποτέ κανέναν να επαναφέρει το ζήτημα από τότε — και ότι η επανεξέτασή του, σε αντίθεση με τη δημιουργία του, θα απαιτούσε την εκ νέου συγκέντρωση της ίδιας ομόφωνης συναίνεσης έξι κυβερνήσεων (σήμερα είκοσι επτά), την οποία καμία από αυτές, ούτε καμία απλή κοινοβουλευτική πλειοψηφία εντός οποιασδήποτε από αυτές, δεν θα μπορούσε να εξασφαλίσει μόνη της. Για τη δημιουργία της ασυμμετρίας αρκούσε η πρόταση μιας κυβέρνησης και η συναίνεση πέντε άλλων. Η κατάργησή της θα απαιτούσε την ίδια ομόφωνη απόφαση και των έξι μερών — κάτι που κανείς το 1951 δεν πίστευε ότι θα χρειαζόταν ποτέ να συγκεντρωθούν ξανά. Η Συνθήκη της Ρώμης την κληρονόμησε. Το Μάαστριχτ την κληρονόμησε, καθώς οι άμεσες εκλογές μέχρι τότε είχαν μετριάσει το ζήτημα, χωρίς όμως να το έχουν επιλύσει. Κάθε μεταγενέστερη τροποποίηση της Συνθήκης έχει προσαρμόσει το σχετικό βάρος του διαδόχου της Συνέλευσης, χωρίς όμως να επιστρέψει ποτέ στο θεμελιώδες ερώτημα: γιατί μια εκτελεστική αρχή με δεσμευτική εξουσία επί κυρίαρχων οικονομικών αποφάσεων δεν θα έπρεπε, εξ αρχής, να λογοδοτεί σε ένα όργανο που εκλέγουν άμεσα οι πολίτες της; Το ερώτημα δεν καταστάλθηκε, απλώς δεν τέθηκε ποτέ ξανά, επειδή τίποτα στον σχεδιασμό του θεσμού δεν απαιτούσε να τεθεί, και ένας θεσμός δεν έχει τη συνήθεια να αμφισβητεί τα μέρη του για τα οποία κανείς δεν διαμαρτύρεται επί του παρόντος. Αυτό είναι κάτι που πλησιάζει περισσότερο τον φυσιολογικό μεταβολισμό ενός θεσμού — και, για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικά πιο δύσκολο να καταγγελθεί και σημαντικά πιο δύσκολο να διορθωθεί.
Το Δόγμα, 1963–64
Κανείς δεν συνέταξε την υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου σε ένα δωμάτιο μυστικά, επίσης. Ήρθε μέσα από δύο συνηθισμένες διαφορές τελωνείων και φόρων, που κρίθηκαν με δεκαοκτώ μήνες διαφορά από επτά δικαστές στο Λουξεμβούργο, και καμία από τις δύο υποθέσεις δεν έμοιαζε από μακριά με συνταγματική στιγμή όταν συζητήθηκε — που είναι, και πάλι, το θέμα. Αν η ιδρυτική ασυμμετρία της ΕΚΑΧ επέζησε επειδή κανείς δεν υποχρεώθηκε ποτέ να την επανεξετάσει, τα δόγματα που έδωσαν στο ευρωπαϊκό δίκαιο την ισχύ του έναντι του εθνικού δικαίου επέζησαν επειδή σχεδόν κανείς, τότε, δεν καταλάβαινε τι είχε πραγματικά αποφασιστεί.
Η πρώτη υπόθεση ήταν μια καταγγελία για κόλλα. Το 1960 μια ολλανδική εταιρεία μεταφορών, η Van Gend en Loos, εισήγαγε μια ποσότητα ρητίνης ουρίας-φορμαλδεΰδης από τη Δυτική Γερμανία και χρεώθηκε εισαγωγικό δασμό που το δικό της τιμολόγιο φαινόταν να έχει ήδη μειώσει τρία χρόνια νωρίτερα, όταν τέθηκε σε ισχύ η ρήτρα «αναστολής» της Συνθήκης της Ρώμης για τους τελωνειακούς δασμούς μεταξύ των κρατών-μελών.[12] Οι δικηγόροι της εταιρείας πρόβαλαν ένα επιχείρημα στο οποίο καμία κυβέρνηση στο τραπέζι το 1957 δεν φαίνεται να είχε προβλέψει ότι θα χρειαστεί να απαντήσει: ότι μια ιδιωτική εταιρεία, όχι μόνο ένα κράτος, μπορούσε να επικαλεστεί ένα άρθρο συνθήκης απευθείας κατά της δικής της κυβέρνησης στο δικό της εθνικό δικαστήριο, χωρίς καμία εθνική νομοθεσία να μετατρέψει πρώτα εκείνο το άρθρο της συνθήκης σε εκτελεστό εθνικό δίκαιο. Το Δικαστήριο συμφώνησε, και με αυτόν τον τρόπο περιέγραψε την Κοινότητα που ερμήνευε με όρους που η ίδια η συνθήκη δεν είχε ποτέ χρησιμοποιήσει — «μια νέα έννομη τάξη του διεθνούς δικαίου, προς όφελος της οποίας τα κράτη έχουν περιορίσει τα κυριαρχικά τους δικαιώματα, έστω και εντός περιορισμένων τομέων, και της οποίας τα υποκείμενα περιλαμβάνουν όχι μόνο τα κράτη-μέλη αλλά και τους υπηκόους τους».[13] Τίποτε στο κείμενο της Συνθήκης της Ρώμης δεν έλεγε κάτι τέτοιο. Οι έξι κυβερνήσεις που την είχαν επικυρώσει είχαν συμφωνήσει σε μια διακυβερνητική συνθήκη, εκτελεστή, όπως άλλες συνθήκες, μεταξύ κρατών. Η απόφαση του Δικαστηρίου τη μετέτρεψε σε κάτι για το οποίο κανένας υπογράφων δεν είχε ρητά ψηφίσει: ένα σώμα δικαίου που έφτανε πάνω από τα κεφάλια των κυβερνήσεων που την επικύρωσαν, απευθείας στη νομική θέση των δικών τους πολιτών. Αυτό δεν ήταν ένα δικαστήριο που εφάρμοζε έναν καθιερωμένο κανόνα σε μια διαφορά, τη συνηθισμένη σε επίπεδο μέσων δουλειά της δικαιοδοσίας, όσο σημαντική κι αν ήταν η συγκεκριμένη υπόθεση. Ήταν ένα δικαστήριο που διακήρυξε, μια για πάντα και για κάθε μελλοντική υπόθεση, ένα βασικό χαρακτηριστικό ολόκληρης της νομικής τάξης: όχι ένα μέσο για κάποιο σκοπό που είχε καθορίσει η συνθήκη, αλλά έναν επαναπροσδιορισμό του είδους της ίδιας της συνθήκης.
Η δεύτερη υπόθεση ήταν μια καταγγελία για έναν λογαριασμό ηλεκτρικού ρεύματος αξίας, με τις συναλλαγματικές ισοτιμίες της εποχής, πολύ κάτω από ένα ευρώ. Ο Flaminio Costa, ένας Ιταλός μέτοχος που αντιτάχθηκε στην κρατικοποίηση της βιομηχανίας ηλεκτρισμού της χώρας του το 1962, αρνήθηκε να πληρώσει 1.925 λίρες — λιγότερο από μία λίρα — στη νεοσύστατη κρατική επιχείρηση ENEL, και υποστήριξε στο δικαστήριο του Μιλάνου ότι η ίδια η κρατικοποίηση παραβίαζε τόσο το ιταλικό σύνταγμα όσο και τη Συνθήκη της Ρώμης.[14] Η διαφορά ήταν, με οποιοδήποτε συνηθισμένο μέτρο, πολύ μικρή για να έχει σημασία για οποιονδήποτε εκτός από τον Costa. Η απάντηση του Δικαστηρίου σε αυτό το ζήτημα δεν ήταν καθόλου περιορισμένη. Ενώ η ιταλική κυβέρνηση υποστήριζε ότι ένα εθνικό δικαστήριο δεν είχε το δικαίωμα να παραμερίσει ένα μεταγενέστερο ιταλικό νόμο υπέρ μιας παλαιότερης συμβατικής υποχρέωσης — η συνήθης ιταλική συνταγματική θεωρία θα επέτρεπε την υπερίσχυση του μεταγενέστερου νόμου — το Δικαστήριο έκρινε ότι το κοινοτικό δίκαιο, μόλις ενσωματωθεί στα νομικά συστήματα των κρατών μελών μέσω συνθήκης, δ̲ε̲ν̲ ̲μ̲π̲ο̲ρ̲ε̲ί̲ ̲ν̲α̲ ̲π̲α̲ρ̲α̲κ̲α̲μ̲φ̲θ̲ε̲ί̲ από καμία μεταγενέστερη εσωτερική νομοθετική πράξη, οποιουδήποτε είδους και σε οποιοδήποτε επίπεδο, διότι το να επιτραπεί κάτι τέτοιο θα σήμαινε να επιτραπεί ο ίδιος ο νομικός χαρακτήρας της Κοινότητας να διαφέρει από κράτος σε κράτος και, ως εκ τούτου, να παύσει να υφίσταται ως ενιαία τάξη.[^15]
Η απόφαση δεν τακτοποίησε απλώς τον λογαριασμό του Signor Costa. Καθιέρωσε, ως ζήτημα δικαστικής διδασκαλίας και όχι διαπραγματευμένου κειμένου συνθήκης, ότι το ευρωπαϊκό δίκαιο ήταν υπέρτερο του συνόλου του εθνικού δικαίου — συμπεριλαμβανομένων, με τη λογική που διατύπωσε το Δικαστήριο, των ίδιων των εθνικών συνταγμάτων.
Δύο μικρές ιδιωτικές διαφορές και μια νομική αρχιτεκτονική με περισσότερη δεσμευτική ισχύ από οτιδήποτε είχαν ρητά υπογράψει οι έξι κυβερνήσεις. Η περιγραφή του Joseph Weiler για τον μετασχηματισμό που επέφεραν αυτές οι υποθέσεις — ότι ήταν, συνολικά, πιο καθοριστικός για τον συνταγματικό χαρακτήρα της Κοινότητας από οποιαδήποτε από τις τροποποιήσεις συνθηκών που ακολούθησαν — δεν είναι παράπονο ενός ευρωσκεπτικιστή. Ο Weiler είναι ένας από τους πιο πολυαναφερόμενους μελετητές στον τομέα, γράφοντας στο πιο πολυαναφερόμενο περιοδικό του, κάνοντας μια παρατήρηση που λίγοι δικηγόροι της ΕΕ θα αμφισβητούσαν τώρα:
ότι ο θεμελιώδης χαρακτήρας της νομικής τάξης καθορίστηκε μέσω της δικαστικής ερμηνείας της σιωπής της συνθήκης, και όχι από το ίδιο το κείμενο της συνθήκης, ούτε από κάποια ψηφοφορία επικύρωσης που είχε ως αντικείμενο αυτές τις συγκεκριμένες αρχές. [16]
Και οι δύο αποφάσεις δημοσιεύθηκαν, στο σύνολό τους, με τον συνήθη τρόπο που τα δικαστήρια δημοσιεύουν τις αποφάσεις τους, και διδάσκονται σε κάθε φοιτητή ευρωπαϊκού δικαίου εδώ και έξι δεκαετίες. Ο μηχανισμός που περιγράφει η παρούσα ενότητα δεν είναι ένα μυστικό δικαστήριο που καταλήγει σε μυστικό συμπέρασμα. Είναι ο ίδιος μηχανισμός με αυτόν της Συνθήκης των Παρισίων, ο οποίος μεταφέρθηκε από τη σύνταξη της συνθήκης στη δικαστική συλλογιστική: μια θεμελιώδης απόφαση, που ελήφθη δημοσίως, σχετικά με ένα ζήτημα που σχεδόν κανείς δεν θεωρούσε τότε θεμελιώδες, η οποία κατέστη μόνιμη επειδή η επανεξέτασή της θα σήμαινε την επανεξέταση της νομικής βάσης όλων όσων είχαν οικοδομηθεί επάνω της έκτοτε. Μέχρι τη στιγμή που κάποιος σκέφτηκε να ρωτήσει αν θα έπρεπε να είναι μη εκλεγμένοι δικαστές αυτοί που θα αποφάσιζαν για αυτό, η θεωρία είχε ήδη αποτελέσει το θεμέλιο για μια ολόκληρη γενιά — και σε αντίθεση με τη συνήθη διαδικασία της ερμηνείας των νόμων, την οποία ένα νομοθετικό σώμα μπορεί να διορθώσει ψηφίζοντας έναν νέο νόμο, κανένα εθνικό κοινοβούλιο δεν μπορούσε να ανατρέψει μια απόφαση του Δικαστηρίου σχετικά με τον χαρακτήρα του κοινοτικού δικαίου με οποιαδήποτε συνήθη εσωτερική πράξη. Η μόνη οδός επιστροφής περνούσε από τις ίδιες τις Συνθήκες, και επομένως από την ίδια ομοφωνία που δεν είχε απαιτηθεί ποτέ για την έκδοση της απόφασης εξ αρχής.
III. Το Μοτίβο Επαναλαμβάνεται
Υπερβάσεις Δημοψηφισμάτων, 1992–2008
Μια μεμονωμένη περίπτωση ενός θεσμού που αποτυγχάνει να θέσει ξανά ένα ερώτημα στον εαυτό του είναι ένα πιθανό ατύχημα. Τέσσερις περιπτώσεις, σε δεκαεπτά χρόνια, τέσσερις διαφορετικές χώρες και τρεις διαφορετικές συνθήκες, είναι συνήθεια — και μια συνήθεια βρίσκεται πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά περιγράφει αυτό το δοκίμιο από οποιοδήποτε μεμονωμένο δραματικό επεισόδιο, όσο ζωηρό κι αν είναι. Μεταξύ 1992 και 2008, τα ευρωπαϊκά εκλογικά σώματα ψήφισαν άμεσα για αλλαγή συνθήκης σε τέσσερις χωριστές περιπτώσεις και είπαν όχι και στις τέσσερις. Σε καμία από τις τέσσερις περιπτώσεις το «όχι» δεν λειτούργησε ως απάντηση. Λειτούργησε, κάθε φορά, ως πρόβλημα προς επίλυση.
Η Δανία πήγε πρώτη. Στις 2 Ιουνίου 1992, οι Δανοί ψηφοφόροι απέρριψαν τη Συνθήκη του Μάαστριχτ με 50,7 έναντι 49,3 τοις εκατό, με συμμετοχή 83,1 τοις εκατό — αποτέλεσμα αρκετά αποφασιστικό, και συμμετοχή αρκετά υψηλή, ώστε κανείς να μην μπορεί εύλογα να το απορρίψει ως μη αντιπροσωπευτική συγκυρία.[17] Η απάντηση της δανικής κυβέρνησης δεν ήταν να εγκαταλείψει το Μάαστριχτ, ούτε να δεχθεί ότι η Δανία θα μπορούσε απλώς να παραμείνει εκτός μιας συνθήκης που οι δικοί της πολίτες είχαν απορρίψει. Διαπραγματεύτηκε τέσσερις συγκεκριμένες εξαιρέσεις — από το ενιαίο νόμισμα, από τη διάσταση της άμυνας της ευρωπαϊκής συνεργασίας, από τη συνεργασία σε θέματα δικαιοσύνης και εσωτερικών υποθέσεων, και από την ιθαγένεια της ΕΕ ως άμεσα δεσμευτικό καθεστώς — κωδικοποίησε τον Δεκέμβριο τη Συμφωνία του Εδιμβούργου και έθεσε την ίδια ουσιαστικά συνθήκη πίσω στους Δανούς ψηφοφόρους έντεκα μήνες αργότερα. Στις 18 Μαΐου 1993, με τις εξαιρέσεις συνημμένες, το Μάαστριχτ πέρασε: 56,7 τοις εκατό υπέρ, με ακόμη υψηλότερη συμμετοχή 86,5 τοις εκατό.[18] Ο μηχανισμός εδώ αξίζει να ονομαστεί με ακρίβεια, επειδή επαναλαμβάνεται: το εκλογικό σώμα δεν παρακάμφθηκε. Του ζητήθηκε ξανά η γνώμη, με τους όρους να προσαρμόζονται όσο χρειαζόταν για να αλλάξει η απάντηση, και η συνθήκη που τελικά επικύρωσε ήταν ουσιαστικά η συνθήκη που είχε απορρίψει έντεκα μήνες νωρίτερα.
Η Ιρλανδία παρείχε το μοτίβο δύο φορές. Στις 7 Ιουνίου 2001, οι Ιρλανδοί ψηφοφόροι απέρριψαν τη Συνθήκη της Νίκαιας, 54 έναντι 46 τοις εκατό — με συμμετοχή μόνο 34,8 τοις εκατό, τη χαμηλότερη από τις τέσσερις ψήφους σε αυτή την αλληλουχία, γεγονός που το δοκίμιο δεν πρέπει να παραβλέψει, καθώς μια απόρριψη με χαμηλή συμμετοχή δεν είναι αποδεικτικά ισοδύναμη με μια με υψηλή συμμετοχή.[19] Αυτό που συνέβη στη συνέχεια, ωστόσο, δεν ήταν μια μελετημένη απάντηση σε αυτό το συγκεκριμένο πρόβλημα συμμετοχής, αλλά η πλέον γνώριμη κίνηση: διαπραγματεύτηκαν περαιτέρω εγγυήσεις (για την ιρλανδική ουδετερότητα, στην περίπτωση αυτή) και η συνθήκη τέθηκε ξανά στους Ιρλανδούς ψηφοφόρους στις 19 Οκτωβρίου 2002. Αυτή τη φορά η συμμετοχή ανέβηκε στο 49,5 τοις εκατό και το αποτέλεσμα αντιστράφηκε έντονα, 62,9 έναντι 37,1 υπέρ.[20] Έξι χρόνια αργότερα η ίδια χώρα παρήγαγε το ίδιο σχήμα δεύτερη φορά: η Λισαβόνα απορρίφθηκε στις 12 Ιουνίου 2008, 53,4 έναντι 46,6 τοις εκατό, με αξιοσέβαστη συμμετοχή 53,1 τοις εκατό — αυτή η απόρριψη ήταν σημαντικά δυσκολότερο να εξηγηθεί ως χαμηλή συμμετοχή από εκείνη της Νίκαιας.[21] Ακολούθησαν ξανά εγγυήσεις, αυτή τη φορά για τη φορολογία, τη στρατιωτική ουδετερότητα και «ηθικά» ζητήματα, συμπεριλαμβανομένων των αμβλώσεων, που συμφωνήθηκαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Δεκέμβριο του 2008 και επισημοποιήθηκαν τον επόμενο Ιούνιο· ακολούθησε δεύτερο δημοψήφισμα στις 2 Οκτωβρίου 2009, το οποίο πέρασε, 67,1 έναντι 32,9 τοις εκατό.[22]
Η Γαλλία και οι Κάτω Χώρες, το 2005, είναι η περίπτωση που σπάει το μοτίβο αντί να το επαναλαμβάνει, και το σπάσιμο είναι πιο αποκαλυπτικό από την επανάληψη. Και οι δύο χώρες απέρριψαν τη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος για την Ευρώπη εκείνη την άνοιξη — η Γαλλία με 55 έναντι 45 τοις εκατό στις 29 Μαΐου, με υψηλή συμμετοχή 69 τοις εκατό· οι Κάτω Χώρες με 64 έναντι 36 τοις εκατό τρεις ημέρες αργότερα.[23] Δύο μεγάλα ιδρυτικά κράτη-μέλη, και τα δύο με σαφή περιθώρια, και τα δύο με ισχυρή συμμετοχή: με οποιοδήποτε πρότυπο εφαρμοζόταν στη Δανία ή την Ιρλανδία, αυτό έμοιαζε με την πιο αποφασιστική απόρριψη της αλληλουχίας. Δεν υπήρξε δεύτερο δημοψήφισμα σε καμία από τις δύο χώρες. Αντ’ αυτού, οι ηγέτες της ΕΕ συμφώνησαν τον Ιούνιο του 2007 να αντικαταστήσουν τη Συνταγματική Συνθήκη με μια διαφορετικά συσκευασμένη αλλά ουσιαστικά παρόμοια Μεταρρυθμιστική Συνθήκη, που υπογράφηκε στη Λισαβόνα τον Δεκέμβριο — και στη Γαλλία ειδικότερα, ο Πρόεδρος Sarkozy επέλεξε να επικυρωθεί η νέα συνθήκη από το κοινοβούλιο αντί να ρισκάρει να την υποβάλει δεύτερη φορά στους Γάλλους ψηφοφόρους. Και τα δύο σώματα το έκαναν την ίδια ημέρα, στις 7 Φεβρουαρίου 2008, και καμία από τις δύο ψηφοφορίες δεν ήταν οριακή: η Εθνοσυνέλευση με 336 ψήφους έναντι 52, η Γερουσία με 265 έναντι 42.[^24] Η απόρριψη του 2005 δεν αντιμετωπίστηκε με ένα δεύτερο ερώτημα. Αντιμετωπίστηκε με την απόρριψη κάθε προσπάθειας να τεθεί εκ νέου το ερώτημα και με την παραπομπή του θέματος σε ένα σώμα που δεν είχε αντίστοιχη δυνατότητα να πει «όχι».
Αξίζει να εξεταστεί το περιεχόμενο αυτών των αρνήσεων καθ’ εαυτό, καθώς οι τέσσερις περιπτώσεις αποδεικνύονται ότι δεν είναι ομοιόμορφες και οι διαφορές τους είναι αποκαλυπτικές. Οι δύο απορρίψεις της Ιρλανδίας είναι οι πιο εντυπωσιακές από αυτή την άποψη: μια δημοσκόπηση που διεξήχθη μετά το δημοψήφισμα για τη Συνθήκη της Νίκαιας έδειξε ότι το 39% των ψηφοφόρων που ψήφισαν «Όχι» ανέφεραν την έλλειψη πληροφοριών ως λόγο για την αρνητική τους ψήφο — ο πιο συχνά αναφερόμενος λόγος, μπροστά από τις ανησυχίες για την κυριαρχία (16%) — και η ακαδημαϊκή ανάλυση του Richard Sinnott για το ίδιο αποτέλεσμα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι περίπου τα δύο τρίτα του ιρλανδικού εκλογικού σώματος δεν ήταν καλά ενημερωμένα για την ΕΕ εκείνη την εποχή. [^19] Η ίδια η έρευνα που ανέθεσε η κυβέρνηση σχετικά με την απόρριψη της Συνθήκης της Λισαβόνας κατέγραψε ένα σχεδόν πανομοιότυπο μοτίβο: το 42% των ψηφοφόρων που ψήφισαν «Όχι» ανέφερε την έλλειψη γνώσης, πληροφόρησης ή κατανόησης της Συνθήκης, και πάλι η μεγαλύτερη μεμονωμένη κατηγορία με μεγάλη διαφορά, ενώ η ίδια έρευνα διαπίστωσε ότι το ένα τρίτο του εκλογικού σώματος πίστευε λανθασμένα ότι η Συνθήκη εισήγαγε την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία σε έναν ευρωπαϊκό στρατό, και ένα παρόμοιο ποσοστό πίστευε λανθασμένα ότι θα έθετε τέλος στον ιρλανδικό έλεγχο επί της πολιτικής για τις αμβλώσεις. [^21] Η απόρριψη της Δανίας το 1992 δεν μοιάζει καθόλου με αυτό: οι κυρίαρχοι λόγοι που ανέφεραν οι ψηφοφόροι ήταν η απώλεια κυριαρχίας και η αντίθεση στην περαιτέρω πολιτική και νομισματική ενοποίηση, όπως διατυπώθηκαν από ένα μακροχρόνιο, διακομματικό κίνημα αντιπολίτευσης σε μια πολιτική κουλτούρα με ασυνήθιστα υψηλή συμμετοχή του κοινού σε ζητήματα της ΕΕ — — μια απόρριψη που βασίζεται σε ουσιαστικές πληροφορίες, όχι σε σύγχυση. [^17] Η απόρριψη της Γαλλίας το 2005 βρίσκεται μεταξύ των δύο: η δημοσκόπηση της Ipsos διαπίστωσε ότι οι κύριοι λόγοι ήταν η ανησυχία για την εγχώρια οικονομία και η πεποίθηση ότι η Συνθήκη ήταν «υπερβολικά φιλελεύθερη» στο οικονομικό της μοντέλο — αντιρρήσεις ως προς το περιεχόμενο, όχι σύγχυση σχετικά με αυτό — παρόλο που το πραγματικό μέγεθος και η πυκνότητα της Συνθήκης, περίπου 480 σελίδες που συνόψιζαν δεκαετίες προηγούμενου δικαίου των Συνθηκών, αποτελούσαν από μόνα τους ένα ζωντανό παράπονο καθ’ όλη τη διάρκεια της εκστρατείας.[^23]
Τίποτα εδώ δεν απαιτεί να ερμηνευθεί αυτή η πολυπλοκότητα ως σκόπιμο μέσο. Οι Συνθήκες της ΕΕ είναι περίπλοκες επειδή έχουν διαμορφωθεί μέσω της τροποποίησης και της ενοποίησης σαράντα ετών προηγούμενου συντακτικού δικαίου, ένα δομικό χαρακτηριστικό της διαδικασίας σύνταξης και όχι μια επιλογή που έκανε κάποιος συγκεκριμένος παράγοντας με σκοπό να συσκοτίσει τα πράγματα. Ωστόσο, το αποτέλεσμα αξίζει να επισημανθεί ανεξάρτητα από την πρόθεση: μια απόρριψη που η ίδια η έρευνα μιας κυβέρνησης μπορεί να αποδώσει στη σύγχυση είναι πολύ πιο εύκολο να αντιμετωπιστεί με καλύτερη εξήγηση και μια δεύτερη ψηφοφορία, παρά μια απόρριψη που πρέπει να παραδεχτεί ότι ήταν ενημερωμένη. Η ιρλανδική κυβέρνηση ερμήνευσε και τις δύο απορρίψεις της με αυτόν τον τρόπο και ανταποκρίθηκε, και τις δύο φορές, ακριβώς με αυτό το μέτρο — ένα μόνιμο Εθνικό Φόρουμ για την Ευρώπη, το οποίο ιδρύθηκε αμέσως μετά την ήττα στη Νίκαια ειδικά για να καλύψει το κενό πληροφόρησης που είχαν εντοπίσει οι δικές της δημοσκοπήσεις, και το οποίο λειτούργησε καθ’ όλη τη διάρκεια των δύο κύκλων ιρλανδικών δημοψηφισμάτων μέχρι τη διάλυσή του το 2009 — και οι δύο επαναληπτικές ψηφοφορίες στέφθηκαν με επιτυχία. Η Δανία, της οποίας η κυβέρνηση δεν μπορούσε να αποδώσει με αξιοπιστία την απόρριψη σε σύγχυση, αναγκάστηκε να απαντήσει με το σκληρότερο νόμισμα των πραγματικών παραχωρήσεων.
Συνολικά υπήρξαν τέσσερις απορρίψεις. Στις τρεις απαντήθηκε με επαναληπτικές ψηφοφορίες βάσει αναπροσαρμοσμένων όρων· η τέταρτη παρακάμφθηκε εντελώς από το εκλογικό σώμα, όταν η στρατηγική παραχώρησης φάνηκε υπερβολικά δαπανηρή για να εφαρμοστεί. Το μοτίβο αυτό αποτελεί απόδειξη για κάτι πιο δομικά αποκαλυπτικό από μια απλή «συνωμοσία»:
αποτελεί απόδειξη ενός συστήματος στο οποίο το «όχι» αντιμετωπίζεται, ομοιόμορφα και χωρίς εξαίρεση σε κάθε περίπτωση που αναφέρεται στο παρόν αρχείο, ως ένα τεχνικό πρόβλημα που απαιτεί μια καλύτερα διατυπωμένη ερώτηση, και ποτέ ως νόμιμο τελικό αποτέλεσμα.
Η ασυμμετρία ήταν απόλυτη· η ανατροπή της προώθησης μιας συνθήκης απαιτούσε την εκ νέου επίτευξη της ίδιας ομόφωνης συμφωνίας μεταξύ των κυβερνήσεων που την είχε δημιουργήσει εξ αρχής· η καταγραφή της απόρριψης αυτής της προώθησης από το εκλογικό σώμα δεν απαιτούσε τίποτα περισσότερο από μια απλή εγχώρια πλειοψηφία που θα ψήφιζε μία φορά — και σε κάθε περίπτωση που περιλαμβάνει αυτό το αρχείο, η ψήφος που ήταν πιο δύσκολο να επιτευχθεί είναι αυτή που επιτράπηκε να ισχύσει. Ένας υγιής δίαυλος δημοκρατικής αντιπαράθεσης θα πρέπει να είναι σε θέση να παράγει ένα σταθερό «όχι» τουλάχιστον μερικές φορές. Αυτός εδώ, όπως αποδεικνύεται από κάθε περίπτωση που προσφέρει η μετα-Μάαστριχτ περίοδος, δεν το έχει κάνει ακόμη.
Η Ενδιάμεση Υπόθεση: Pringle κατά Ιρλανδίας και ο ESM, 2012
Όλα σε αυτή την υπόθεση εκδικάστηκαν δημόσια, σε κάθε δυνατό επίπεδο, από έναν ενάγοντα με πλήρη νομική ιδιότητα και με άφθονους νομικούς πόρους να στρέφονται εναντίον του. Αυτό είναι το σημείο του κειμένου όπου το μοτίβο που έχει σκιαγραφηθεί μέχρι τώρα παύει να αποτελεί θέμα ιστορικής ανακατασκευής και μετατρέπεται σε κάτι που μοιάζει περισσότερο με ζωντανή επίδειξη — κυβερνήσεις και θεσμοί, το 2011 και το 2012, να προβλέπουν συνειδητά ακριβώς το είδος του λαϊκού ελέγχου που το παρόν κείμενο έχει αφιερώσει δύο ενότητες για να περιγράψει, και να οργανώνονται γύρω από αυτό εκ των προτέρων, απολύτως νόμιμα, με δικαστικά πρακτικά να το αποδεικνύουν.
Το εν λόγω μέσο ήταν ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας, ο μόνιμος διάδοχος των έκτακτων ταμείων διάσωσης που είχαν δημιουργηθεί πρόχειρα νωρίτερα κατά τη διάρκεια της κρίσης της ευρωζώνης. Η σύστασή του απαιτούσε νομική βάση που δεν παρείχαν οι υφιστάμενες Συνθήκες, και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο την παρείχε στις 25 Μαρτίου 2011 τροποποιώντας το άρθρο 136 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης — όχι μέσω της συνήθους διαδικασίας αναθεώρησης της Συνθήκης, η οποία απαιτεί πλήρη διακυβερνητική διάσκεψη και ομόφωνη κύρωση από κάθε κράτος μέλος μέσω της εσωτερικής διαδικασίας που απαιτεί το εκάστοτε σύνταγμα, αλλά μέσω της «απλουστευμένης διαδικασίας αναθεώρησης» του άρθρου 48 παράγραφος 6 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία ήταν διαθέσιμη ειδικά επειδή η αλλαγή κρίθηκε ότι δεν επεκτείνει τις αρμοδιότητες της Ένωσης.[^25] Η ίδια η Συνθήκη για τον ΕΜΣ, μια αυτόνομη διακυβερνητική συμφωνία μεταξύ των κρατών της ζώνης του ευρώ και όχι μια κανονική συνθήκη της ΕΕ, υπογράφηκε στις 2 Φεβρουαρίου 2012.[^26]
Ο Τόμας Πρινγκλ, ανεξάρτητο μέλος του ιρλανδικού κοινοβουλίου, αμφισβήτησε άμεσα ολόκληρη την ερμηνεία: ότι η τροποποίηση του άρθρου 136 είχε επιτευχθεί ακατάλληλα μέσω της απλουστευμένης διαδικασίας, ενώ στην πραγματικότητα απαιτούσε την πλήρη διαδικασία, και ότι η επικύρωση της Συνθήκης του ΕΜΣ από την Ιρλανδία χωρίς δημοψήφισμα ήταν αντισυνταγματική. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιρλανδίας απέρριψε τις περισσότερες από τις αξιώσεις του στις 17 Ιουλίου 2012, αλλά άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο· ο Πρινγκλ άσκησε έφεση και το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιρλανδίας, αντί να επιλύσει το ίδιο τα ζητήματα που αφορούσαν το δίκαιο της ΕΕ, τα παρέπεμψε στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 31 Ιουλίου 2012. [^27] Η γενική εισαγγελέας Κοκότ εξέδωσε τη γνώμη της στις 26 Οκτωβρίου, και το Δικαστήριο εν πλήρει σύνθεση — συνεδριάζοντας στην πιο σπάνια και ανώτατη σύνθεσή του, που προορίζεται για υποθέσεις εξαιρετικής σημασίας — αποφάνθηκε στις 27 Νοεμβρίου 2012, λιγότερο από τέσσερις μήνες μετά την παραπομπή, μια ασυνήθιστα γρήγορη διαδικασία που αποτελεί από μόνη της ένδειξη του πόσο επείγουσα ήταν η ανάγκη της ζώνης του ευρώ να επιλυθεί το ζήτημα. [^28] Το Δικαστήριο επικύρωσε πλήρως τόσο την τροποποίηση του άρθρου 136 όσο και τη συμβατότητα της Συνθήκης για τον ΕΜΣ με το δίκαιο της ΕΕ. Στη συνέχεια, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιρλανδίας απέρριψε το υπόλοιπο ουσιαστικό μέρος της έφεσης του Pringle.[^29]
Η λεπτομέρεια που κάνει την υπόθεση αυτή ακόμη πιο ενδιαφέρουσα: η Ιρλανδία όντως διεξήγαγε δημοψήφισμα το 2012 — στις 31 Μαΐου, τρεις εβδομάδες πριν από την ολοκλήρωση της ακροαματικής διαδικασίας στην υπόθεση Pringle ενώπιον του ΔΕΚ — αλλά για ένα διαφορετικό νομικό κείμενο, τη Συνθήκη για τη Σταθερότητα, τον Συντονισμό και τη Διακυβέρνηση, το λεγόμενο «Δημοσιονομικό Σύμφωνο», το οποίο οι ιρλανδικές αρχές έκριναν ότι απαιτούσε λαϊκή έγκριση σύμφωνα με τη συνταγματική αρχή που καθιερώθηκε από την υπόθεση Crotty του 1987. [^30] Ο ΕΜΣ και το Δημοσιονομικό Σύμφωνο αποτέλεσαν αντικείμενο διαπραγματεύσεων την ίδια χρονική περίοδο, αφορούσαν την ίδια κρίση και αντιμετωπίστηκαν από την ίδια κυβέρνηση ως ζητήματα που απαιτούσαν δύο διαφορετικές απαντήσεις στο ερώτημα αν έπρεπε να ζητηθεί η γνώμη του λαού. Το ένα απαιτούσε. Το άλλο, μετά από μια πλήρη διαδικασία δικαστικών αγώνων που έφτασε μέχρι το ανώτατο δικαστήριο που μπορούσε να προσφέρει κάθε δικαιοδοσία, δεν το απαιτούσε. Αυτή είναι η ιστορία ενός θεσμού ικανού να τραβήξει αυτό το όριο με απόλυτη νομική ακρίβεια, μέσο προς μέσο, και μιας αρχιτεκτονικής διακυβέρνησης — της ύπαρξης ενός διακυβερνητικού συμβατικού μηχανισμού που βρίσκεται ακριβώς εκτός της συνήθους νομικής τάξης της ΕΕ — ο οποίος ήταν εκεί για να χρησιμοποιηθεί τη στιγμή που το ζήτημα έγινε επείγον, επειδή είχε δημιουργηθεί, δεκαετίες νωρίτερα, για να είναι διαθέσιμος.
Τίποτα από όλα αυτά δεν απαιτούσε από τα δικαστήρια να αποφανθούν κακόπιστα· τίποτα εδώ δεν μοιάζει με την ιδιωτική πίεση της επιστολής Τρισέ-Ντράγκι ή με τις παραχωρήσεις που επιτεύχθηκαν μέσω διαπραγματεύσεων κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του δημοψηφίσματος. Αν μη τι άλλο, αποτελεί την πιο ξεκάθαρη απεικόνιση σε αυτό το δοκίμιο της πραγματικής μορφής του επιχειρήματος, διότι η διαδικασία λειτουργούσε ακριβώς όπως είχε σχεδιαστεί και ακριβώς όπως είχε διαφημιστεί, υπό το βλέμμα του κοινού, και κατέληξε ούτως ή άλλως στον ίδιο προορισμό: ο μηχανισμός που είχε τη μεγαλύτερη σημασία, αυτός που ενείχε τις μεγαλύτερες οικονομικές δεσμεύσεις και τις βαθύτερες διαρθρωτικές συνέπειες, τέθηκε σε ισχύ χωρίς να υποβληθεί ούτε μία φορά στον λαό, του οποίου τα χρήματα και την κυριαρχία δεσμεύει.
Ένας Δεύτερος Τομέας: Η Bundesbank και η Πολιτική του «Διδάγματος της Ιστορίας»
Αν ρωτήσει κανείς γιατί η Bundesbank απέκτησε ανεξαρτησία το 1957, η απάντηση έρχεται, σύμφωνα με τις περισσότερες περιγραφές, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η ερώτηση: η περίοδος της Βαϊμάρης. Ο υπερπληθωρισμός του 1922–23 δίδαξε στους Γερμανούς ότι μια κεντρική τράπεζα που υπόκειται σε πολιτικές πιέσεις θα υποτιμήσει το νόμισμα για να επιλύσει βραχυπρόθεσμα προβλήματα, και οι ιδρυτές της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας δημιούργησαν μια ανεξάρτητη Bundesbank, ώστε να μην χρειαστεί ποτέ να ξαναμάθουν αυτό το μάθημα. Είναι μια απλή ιστορία, δεν είναι ακριβώς λάθος, αλλά, σύμφωνα με τα επιστημονικά στοιχεία, δεν είναι αυτό που πραγματικά συνέβη. Αυτό που πραγματικά συνέβη είναι πιο χρήσιμο για το παρόν δοκίμιο, διότι αποτελεί την πιο σαφή τεκμηριωμένη περίπτωση που υπάρχει σχετικά με τον μηχανισμό που περιγράφει το παρόν δοκίμιο, ο οποίος λειτουργεί πάνω στην ίδια την πρώτη ύλη της ιστορικής μνήμης.
Το έργο του Simon Mee «Central Bank Independence and the Legacy of the German Past» — η βασική επιστημονική μελέτη για το θέμα αυτό, βασισμένη σε διδακτορική έρευνα στην Οξφόρδη — διαπιστώνει ότι η συζήτηση για την ανεξαρτησία της κεντρικής τράπεζας στα χρόνια που προηγήθηκαν του Bundesbankgesetz του 1957 δεν ήταν μια καθιερωμένη τεχνική συναίνεση που ενσωματώθηκε αθόρυβα στη νομοθεσία. Αποτέλεσε αντικείμενο ενεργού και ιδιοτελούς αμφισβήτησης. Κεντρικοί τραπεζίτες, πολιτικοί, οικονομολόγοι και συνδικαλιστές «επανήλθαν στα ταραγμένα και αντιφατικά διδάγματα της μεσοπολεμικής περιόδου και τα αξιοποίησαν πολιτικά για ιδιοτελείς λόγους», και, σύμφωνα με την ίδια την περιγραφή του Mee για την περίοδο της ίδρυσης, «δεν υπήρχε καμία βεβαιότητα ως προς το ποια εκδοχή του παρελθόντος θα επικρατούσε».[^31]
Ο όρος που χρησιμοποιεί ο Mee για την αφήγηση που προκύπτει είναι «νομισματική μυθολογία».[^32]
Ένα χαρακτηριστικό του νόμου του 1957 αξίζει να επισημανθεί από νωρίς και να επανεξεταστεί αργότερα: ό,τι και αν σήμαινε στην πράξη η ανεξαρτησία της Bundesbank, εκείνη τη στιγμή υπήρχε ως ένα συνηθισμένο γερμανικό νόμο — τροποποιήσιμο, κατ’ αρχήν, από οποιαδήποτε πλειοψηφία του Bundestag είχε τη βούληση να το πράξει. Δεν είχε ακόμη μεταφερθεί σε κάποιο επίπεδο όπου ένα μεμονωμένο εθνικό κοινοβούλιο δεν θα μπορούσε πλέον να το επηρεάσει.
Η αφετηρία της μυθολογίας δεν είναι το 1923, αλλά το 1946, στο εδώλιο των κατηγορουμένων στη Νυρεμβέργη. Ο Χιάλμαρ Σαχτ είχε διευθύνει τη Ράιχσμπανκ δύο φορές — πρώτα από το 1923 έως το 1930, διαχειριζόμενος τις συνέπειες του υπερπληθωρισμού και τη σταθεροποίηση του Ρέντενμαρκ που τον έθεσε τέλος, και στη συνέχεια ξανά από το 1933 έως το 1939, αυτή τη φορά ως υπουργός στην κυβέρνηση του Χίτλερ, όπου έγινε γνωστός ως «ο μάγος του Χίτλερ» για τα χρηματοοικονομικά μέσα που επέτρεψαν στο καθεστώς να χρηματοδοτήσει τον επανεξοπλισμό χωρίς να φαίνεται εξωτερικά ότι το έκανε.[^33] Ο Σαχτ δικάστηκε στη Νυρεμβέργη για εγκλήματα κατά της ειρήνης και αθωώθηκε. Ήταν κατά τη διάρκεια αυτής της δίκης, και μέσα από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν υπέρ και κατά του, που τα αντίπαλα στρατόπεδα άρχισαν για πρώτη φορά να διαμάχονται δημοσίως σχετικά με το πώς θα έπρεπε να χαρακτηριστεί η συμπεριφορά της Reichsbank — μια διαμάχη που δεν έληξε με την ετυμηγορία, αλλά μεταφέρθηκε απευθείας στις συζητήσεις για την ίδρυση της Bank deutscher Länder (1948–51) και στη συνέχεια στο ίδιο το Bundesbankgesetz.[^34]
Για τους σκοπούς αυτού του δοκίμιου, η περίπτωση του 1939 έχει μεγαλύτερη σημασία από εκείνη του 1923, καθώς αποτελεί τον πιο έντονο και συγκεκριμένο κίνδυνο. Τον Ιούνιο του 1939, το ίδιο το καταστατικό της Ράιχσμπανκ αναθεωρήθηκε ώστε να της αφαιρεθεί η τυπική ανεξαρτησία της και να τεθεί υπό την άμεση διοίκηση του Χίτλερ — ένας αξιωματούχος του Ναζιστικού Κόμματος, ο Kurt Lange, διορίστηκε ως αντιπρόεδρος ειδικά για να ευθυγραμμίσει τη συμπεριφορά της τράπεζας με τις απαιτήσεις του καθεστώτος — αφαιρώντας έτσι το τελευταίο τυπικό εμπόδιο στη χρήση της κεντρικής τράπεζας για τη χρηματοδότηση του επανεξοπλισμού χωρίς περιορισμούς. [^35] Πρόκειται για ένα τεκμηριωμένο παράδειγμα ακριβώς του κινδύνου που χρειάζεται ένα επιχείρημα σχετικά με τον αρχικό σχεδιασμό: όχι μια αόριστη νομισματική κακοδιαχείριση στο πλαίσιο μιας δημοκρατίας που εξακολουθεί να λειτουργεί, αλλά η σκόπιμη κατάληψη της ανεξαρτησίας μιας κεντρικής τράπεζας από μια αυταρχική κυβέρνηση, ειδικά με σκοπό την άρση ενός ελέγχου επί της ίδιας της συμπεριφοράς της. Αν υπάρχει ένα και μόνο γεγονός που αξίζει να αποτελέσει το θεμέλιο της ιστορίας «γιατί η ανεξαρτησία», με βάση τα στοιχεία, αυτό είναι το συγκεκριμένο και όχι το 1923 — και είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι δημοφιλείς περιγραφές επικαλούνται αντίθετα τον υπερπληθωρισμό, καθώς το 1923 αποτελεί τη πιο δραματική ιστορία, αλλά η κατάσχεση του 1939 ταιριάζει με μεγαλύτερη ακρίβεια σε αυτό που η εγγύηση της ανεξαρτησίας υποτίθεται ότι πρέπει να αποτρέψει.
Ωστόσο, ακόμη και η ιστορία του 1923, αν εξεταστεί πιο προσεκτικά, δεν υποστηρίζει ξεκάθαρα το συμπέρασμα που συνήθως εξάγεται από αυτήν. Η Reichsbank διέθετε ήδη σημαντικό βαθμό τυπικής ανεξαρτησίας κατά τη διάρκεια της ίδιας της υπερπληθωριστικής περιόδου, μετά τον Νόμο περί Τραπεζών του 1922 που ψηφίστηκε υπό την πίεση των Συμμάχων και στο πλαίσιο της Συμφωνίας Ντόουζ — και αυτή η ανεξαρτησία δεν εμπόδισε την κατάρρευση του νομίσματος. Ο οικονομικός ιστορικός Ντίτερ Λίντενλαουμπ έχει χαρακτηρίσει τη συμπεριφορά της Ράιχσμπανκ κατά τη διάρκεια του υπερπληθωρισμού ως «κλασικό αντίθετο παράδειγμα» της θέσης ότι μια ανεξάρτητη κεντρική τράπεζα είναι αυτομάτως προσανατολισμένη προς τη σταθερότητα.[^36] Η δημοφιλής εκδοχή της ιστορίας της ίδρυσής της αντιλαμβάνεται τον μηχανισμό ανάποδα: η ανεξαρτησία δεν ήταν το στοιχείο που έλειπε το 1923, όποιος ρόλος και αν διαδραμάτισε αργότερα το τραύμα του 1923 στην πολιτική συζήτηση για την καθιέρωσή της το 1957.
Η διαμάχη σχετικά με το ποια εκδοχή αυτής της ιστορίας θα θεωρούνταν έγκυρη δεν έληξε με τον νόμο του 1957. Το 1956, ένα χρόνο πριν από την ψήφιση του Bundesbankgesetz, ο ίδιος ο Adenauer επιτέθηκε δημοσίως στη συμπεριφορά της κεντρικής τράπεζας — το επεισόδιο που αργότερα έγινε γνωστό ως «υπόθεση Gürzenich» — και η διαμάχη που προκλήθηκε αποτέλεσε, σύμφωνα με τις περισσότερες μαρτυρίες, ένα διαφημιστικό κόλπο υπέρ της ανεξαρτησίας της τράπεζας και όχι ένα πλήγμα για αυτήν, ενισχύοντας την ίδια την αφήγηση που η επίθεση του Adenauer είχε ως στόχο να αμφισβητήσει. [^37] Η ίδια διαμάχη επανήλθε το 1973, όταν η ανεξαρτησία της Bundesbank αντιμετώπισε άμεση πρόκληση από το εσωτερικό μιας κυβέρνησης συνασπισμού υπό την ηγεσία του SPD, και η ιστορική αφήγηση κινητοποιήθηκε εκ νέου, και από τις δύο πλευρές, προς όφελος μιας ζωντανής πολιτικής διαμάχης και όχι ως καθιερωμένο ιστορικό δεδομένο.[^38]
Τίποτα από όλα αυτά δεν απαιτούσε εξαπάτηση. Οι πολιτικοί, οι τραπεζίτες και οι οικονομολόγοι που διαφωνούσαν ως προς το τι αποδείκνυε η ιστορία της Reichsbank δεν απέκρυπταν μια πιο αληθινή ιστορία από το κοινό· ήταν πραγματικά διχασμένοι και πραγματικά αβέβαιοι σχετικά με το ποια ερμηνεία ενός κοινού και ταραγμένου παρελθόντος θα έπρεπε να καθοδηγήσει μια επίκαιρη θεσμική επιλογή — ακριβώς η κατάσταση που η ίδια η επιστημονική πειθαρχία του παρόντος δοκίμιου υπάρχει για να περιγράψει, και ακριβώς ο λόγος για τον οποίο η παρούσα ενότητα δεν πρέπει να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ανεξαρτησία της Bundesbank ήταν επομένως λανθασμένη, αλλά μόνο ότι η πιο γνωστή αιτιολόγησή της κατασκευάστηκε και δεν ανακαλύφθηκε απλώς. Αυτό που επέζησε από εκείνη τη διαμάχη δεν ήταν μια καθιερωμένη αλήθεια. Ήταν η εκδοχή που αποδείχθηκε πιο χρήσιμη για τον θεσμό που υπερασπιζόταν τον εαυτό του, η οποία επαναλήφθηκε αρκετά συχνά, σε αρκετές δεκαετίες και αρκετές ξεχωριστές αντιπαραθέσεις, ώστε η ίδια η επανάληψη να καταστεί αδιακρίτητη από την απόδειξη.
Πρόκειται πλέον για πέντε περιπτώσεις, σε διάστημα εβδομήντα πέντε ετών και σε πέντε διαφορετικούς τομείς άσκησης της κρατικής εξουσίας — σύνταξη συνθηκών, δικαστική νομολογία, διοίκηση εκλογών, μηχανισμοί αντιμετώπισης κρίσεων, νομισματικό δίκαιο — και το μοτίβο που επαναλαμβάνεται σε κάθε μία από αυτές είναι το ίδιο: η θεσμική ασυμμετρία της ΕΚΑΧ, που ποτέ δεν κρύφτηκε, απλώς ποτέ δεν επανεξετάστηκε· η δικαστική νομολογία του ΔΕΚ, που διαμορφώθηκε δημόσια σε υποθέσεις σχετικά με δασμούς και λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος· η ακολουθία των δημοψηφισμάτων, κατά την οποία το «όχι» δόθηκε τέσσερις φορές και δεν έγινε αποδεκτό ως τελική απόφαση ούτε μία φορά· η νομική αρχιτεκτονική του ΕΜΣ, που δημιουργήθηκε και αποτέλεσε αντικείμενο δικαστικών διαμαχών εξ ολοκλήρου δημόσια, καταλήγοντας πάντως σε έναν μηχανισμό για τον οποίο κανένας εκλογικός σώμα δεν ψήφισε· και τώρα μια κεντρική τράπεζα, της οποίας η πιο γνωστή αιτιολόγηση αποδεικνύεται ότι αποτέλεσε αντικείμενο διαμάχης για εβδομήντα χρόνια και όχι ότι είχε επιλυθεί το 1957. Τίποτα από όλα αυτά δεν απαιτούσε έναν «κακό». Αυτό ήταν το επιχείρημα κάθε φορά, και όχι μια επιφύλαξη που προστέθηκε εκ των υστέρων.
Δεν έχει επιστρέψει ακόμα στο σημείο από όπου ξεκίνησε. Δύο εκλεγμένοι πρωθυπουργοί, σε δύο δημοκρατίες της ευρωζώνης, αποχώρησαν μέσα σε μία μόνο δεκαπενθήμερη περίοδο τον Νοέμβριο του 2011 — το δοκίμιο ξεκίνησε από εκεί, και όλα όσα ακολούθησαν έκτοτε ενισχύουν το επιχείρημα ότι η συγκεκριμένη στιγμή δεν ήταν ένα «σφάλμα», αλλά ένα χαρακτηριστικό έξι δεκαετιών που διαμορφωνόταν και έγινε, για λίγο, ορατό σε όλους ταυτόχρονα. Αυτό που απομένει είναι να εξετάσουμε αυτή τη στιγμή απευθείας, με πλήρη ευκρίνεια· να εκθέσουμε, με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια, τους ισχυρότερους λόγους για τους οποίους ολόκληρη αυτή η επιχειρηματολογία μπορεί ακόμα να είναι λανθασμένη· και να αναρωτηθούμε τι κόστος έχει για έναν θεσμό το να έχει διαμορφωθεί με αυτόν τον τρόπο, χωρίς να το έχει ποτέ αντιληφθεί.
Τέλος του Πρώτου Μέρους. Το Δεύτερο Μέρος συνεχίζει απευθείας εδώ: η οξεία περίπτωση της Ιταλίας και της Ελλάδας σε πλήρη ανάλυση, το ισχυρότερο επιχείρημα κατά του ίδιου του ισχυρισμού αυτού του δοκιμίου, και τι εξηγεί η ίδια αρχιτεκτονική για το παρόν της ΕΕ.
Σημειώσεις
[1] Ο διορισμός του Monti από τον Napolitano ως ισόβιου γερουσιαστή στις 9 Νοεμβρίου 2011, βάσει του Άρθρου 59 του ιταλικού Συντάγματος, που προηγήθηκε της παραίτησης του Berlusconi στις 12 Νοεμβρίου, σύμφωνα με την πραγμάτευση του περιοδικού Italian Politics (Berghahn) για τον σχηματισμό της κυβέρνησης Monti, διασταυρωμένη με τη σύνοψη της Wikipedia «Monti government».
[2] Η επιστολή Trichet-Draghi της 5ης Αυγούστου 2011: πλήρες κείμενο δημοσιευμένο ανεξάρτητα από τις Corriere della Sera (29 Σεπτεμβρίου 2011) και Il Sole 24 Ore.
[3] Το ελληνικό χρονολόγιο (ανακοίνωση δημοψηφίσματος 31 Οκτωβρίου 2011, σύνοδος G20 στις Κάννες 1–3 Νοεμβρίου, απόσυρση, παραίτηση 11 Νοεμβρίου) βασίζεται στη σύγχρονη κάλυψη του CNN και στα ελληνικά λήμματα της Wikipedia «Προταθέν ελληνικό δημοψήφισμα του 2011» και «Γιώργος Α. Παπανδρέου».
[4] Ο σχηματισμός της κυβέρνησης Παπαδήμου με ρητή στήριξη PASOK/New Democracy/LAOS: ελληνική Wikipedia, «Κυβέρνηση Λουκά Παπαδήμου 2011».
[5] Ο ισχυρισμός ότι ο Barroso πρότεινε πρώτος το όνομα του Παπαδήμου στις Κάννες ανάγεται σε ένα μόνο ελληνικό μέσο — το ProtoThema — χωρίς να έχει εντοπιστεί ανεξάρτητα επιβεβαιωτικό μέσο· αντιμετωπίζεται εδώ ως σκόπιμα αποκλεισμένος αντί να παρατίθεται ως γεγονός.
[6] Το απόσπασμα «guided towards the superstate» ανιχνεύεται καλύτερα στον Adrian Hilton, The Principality and Power of Europe (1997), μέσω ανεξάρτητων ερευνών από το Full Fact (2019) και το ιστολόγιο Selby4europe (2018), επιβεβαιωμένο από το λήμμα της New World Encyclopedia για τον Monnet.
[7] Η προτίμηση του Monnet για μικρά, διακριτικά δίκτυα αξιωματούχων και χρηματοδοτών, και το αίτημά του να μην περιγραφεί η διάσκεψη του Σχεδίου Schuman ως «διαπραγμάτευση»: Chira-Pascanut, Cristina. “Discreet Players: Jean Monnet, Transatlantic Networks and Policy-Makers in International Co-operation,” JCMS: Journal of Common Market Studies 52:5 (2014). Ο ρόλος του Monnet στην Κοινωνία των Εθνών (Αναπληρωτής Γενικός Γραμματέας από το 1919): Duchêne, François. Jean Monnet: The First Statesman of Interdependence (1994); Monnet, Jean. Memoirs (1978). Η ίδια η γλώσσα της Διακήρυξης για «ομοσπονδία της Ευρώπης»: Διακήρυξη της 9ης Μαΐου 1950, πλήρες κείμενο όπως δημοσιεύεται από το Fondation Robert Schuman (robert-schuman.eu).
[8] Η βιογραφία του Schuman (Λωρραίνη, γερμανική διοίκηση στα νιάτα του, ένταξη στο MRP/Χριστιανοδημοκρατικό κόμμα) ως ξεχωριστό ρεύμα από τον τεχνοκρατικό λειτουργισμό του Monnet.
[9] Η μυστικότητα και η ταχύτητα της ανακοίνωσης της 9ης Μαΐου 1950, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου του Paul Reuter και του προσωπικού μηνύματος προς τον Adenauer: Duchêne (1994); Monnet, Memoirs (1978).
[10] Η ασυμμετρία εξουσιών μεταξύ Ανώτατης Αρχής και Κοινής Συνέλευσης: Συνθήκη του Παρισιού (1951).
[11] Άμεσες εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, από το 1979.
[12] Τα πραγματικά περιστατικά της Van Gend en Loos (η εισαγωγή ουρίας-φορμαλδεΰδης, η διαφορά επανακατάταξης δασμών, η ρήτρα αναστολής του Άρθρου 12): βιβλιογραφία σύνοψης υποθέσεων (Oxbridge Notes; officialblogofunio.com), διασταυρωμένη με τη δημοσίευση της απόφασης στο αρχείο CVCE.
[13] Van Gend en Loos, Υπόθεση 26/62 [1963] ECR 1, απόφαση της 5ης Φεβρουαρίου 1963 — το απόσπασμα «νέα έννομη τάξη».
[14] Τα πραγματικά περιστατικά της Costa v ENEL, συμπεριλαμβανομένου του ακριβούς αμφισβητούμενου ποσού (1.925 λίρες): Stendardi, Gian Galeazzo. “From an Unpaid Electricity Bill to the Primacy of EU Law,” European Journal of International Law 30:3 (2019).
[15] Η κρίση περί υπεροχής: Costa v ENEL, Υπόθεση 6/64 [1964] ECR 585, απόφαση της 15ης Ιουλίου 1964.
[16] Weiler, J.H.H. “The Transformation of Europe,” Yale Law Journal 100 (1991).
[17] Δανικό δημοψήφισμα για το Μάαστριχτ, 2 Ιουνίου 1992: 50,7% κατά, συμμετοχή 83,1%. Οι κυρίαρχοι λόγοι που έδωσαν οι ψηφοφόροι (απώλεια κυριαρχίας, αντίθεση σε περαιτέρω πολιτική/νομισματική ολοκλήρωση, που διατυπώθηκαν από το μακροχρόνιο Folkebevægelsen mod EF/Popular Movement Against the EC): Worre, Torben. “First No, Then Yes: The Danish Referendums on the Maastricht Treaty 1992 and 1993,” JCMS: Journal of Common Market Studies 33:2 (1995); Christiansen, Niels Finn. “The Danish No to Maastricht,” New Left Review I/195 (1992) — το τελευταίο μια πηγή αριστερής κλίσης, επισημασμένη ως τέτοια.
[18] Συμφωνία του Εδιμβούργου (Δεκέμβριος 1992) και οι τέσσερις εξαιρέσεις της (ΟΝΕ, άμυνα/ΚΠΑΑ, δικαιοσύνη και εσωτερικές υποθέσεις, ιθαγένεια της ΕΕ)· δεύτερο δανικό δημοψήφισμα, 18 Μαΐου 1993, 56,7% υπέρ με συμμετοχή 86,5%.
[19] Ιρλανδικό δημοψήφισμα για τη Νίκαια, 7 Ιουνίου 2001: 54% κατά, συμμετοχή 34,8%. Το εύρημα ότι 39% των ψηφοφόρων του Όχι ανέφεραν την έλλειψη πληροφόρησης ως λόγο τους (έναντι 16% που ανέφεραν ανησυχίες κυριαρχίας), και ότι περίπου 65% του εκλογικού σώματος δεν ήταν καλά ενημερωμένο για την ΕΕ: Sinnott, Richard, ανάλυση μετά το δημοψήφισμα, που παρατίθεται μέσω του working paper του UCD Geary Institute για το εκλογικό σώμα του Nice II το 2002 και επιβεβαιώνεται από το σημείωμα του 2018 της Oireachtas Library & Research Service για τα αποτελέσματα απορριφθέντων δημοψηφισμάτων.
[20] Δεύτερο ιρλανδικό δημοψήφισμα για τη Νίκαια, 19 Οκτωβρίου 2002: 62,9% υπέρ, συμμετοχή 49,5%.
[21] Ιρλανδικό δημοψήφισμα για τη Λισαβόνα, 12 Ιουνίου 2008: 53,4% κατά, συμμετοχή 53,1%. Το ποσοστό 42% «έλλειψη γνώσης/πληροφόρησης/κατανόησης» και τα ευρήματα παρανόησης για τη στρατολόγηση (33%) και τις αμβλώσεις (34%): Millward Brown IMS, Post Lisbon Treaty Referendum Research Findings, που ανατέθηκε από το Department of Foreign Affairs (Σεπτέμβριος 2008), όπως αναφέρθηκε σύγχρονα από την Irish Times.
[22] Δεύτερο ιρλανδικό δημοψήφισμα για τη Λισαβόνα, 2 Οκτωβρίου 2009: 67,1% υπέρ· ενδιάμεσες εγγυήσεις που συμφωνήθηκαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Δεκέμβριο του 2008, επισημοποιήθηκαν τον Ιούνιο του 2009.
[23] Γαλλικό δημοψήφισμα για τη Συνταγματική Συνθήκη της ΕΕ, 29 Μαΐου 2005: 55% κατά, συμμετοχή 69%. Ολλανδικό δημοψήφισμα, 1 Ιουνίου 2005: 64% κατά. Το εύρημα της Ipsos (52% των ψηφοφόρων του Όχι ανέφεραν επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών, 40% χαρακτήριζαν τη συνθήκη «υπερβολικά φιλελεύθερη»): δημοσιογραφική κάλυψη μετά το δημοψήφισμα, διασταυρωμένη με το επίσημο ερευνητικό εργαλείο, Flash Eurobarometer 171, The European Constitution: Post-Referendum Survey in France (European Commission, 2005).
[24] Γαλλική κοινοβουλευτική επικύρωση της Συνθήκης της Λισαβόνας, 7 Φεβρουαρίου 2008: Εθνοσυνέλευση, scrutin n°83 — 410 votants, 336 pour, 52 contre (assemblee-nationale.fr)· Γερουσία, scrutin n°85 — 320 votants, 265 pour, 42 contre (senat.fr), και τα δύο επαληθευμένα απευθείας από τα επίσημα αρχεία των δύο σωμάτων.
[25] Απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου 2011/199/ΕΕ, που εγκρίθηκε στις 24–25 Μαρτίου 2011, τροποποιώντας το Άρθρο 136 ΣΛΕΕ μέσω της απλουστευμένης διαδικασίας αναθεώρησης του Άρθρου 48(6) ΣΕΕ.
[26] Συνθήκη ESM που υπογράφηκε στις 2 Φεβρουαρίου 2012· τέθηκε σε ισχύ στις 27 Σεπτεμβρίου 2012.
[27] Απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ιρλανδίας, 17 Ιουλίου 2012· έφεση του Pringle, 19 Ιουλίου 2012· παραπομπή του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ιρλανδίας βάσει του Άρθρου 267 ΣΛΕΕ στο ΔΕΕ, 31 Ιουλίου 2012.
[28] Γνώμη της Γενικής Εισαγγελέως Kokott, 26 Οκτωβρίου 2012· απόφαση της Ολομέλειας του ΔΕΕ, Υπόθεση C-370/12, 27 Νοεμβρίου 2012.
[29] Η τελική εκδίκαση της εγχώριας έφεσης από το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιρλανδίας κατέληξε κατά του Pringle· η συγκεκριμένη ημερομηνία και η συχνά αναφερόμενη κατανομή ψήφων «6:1» παραμένουν αβεβαίωτες έναντι του ίδιου του κειμένου της απόφασης του Δικαστηρίου και δεν υποστηρίζονται εδώ.
[30] Ιρλανδικό δημοψήφισμα για το Δημοσιονομικό Σύμφωνο, 31 Μαΐου 2012· το δόγμα Crotty v An Taoiseach (1987) ως βάση για την απαίτηση δημοψηφίσματος της Ιρλανδίας σε ορισμένες συνθήκες που σχετίζονται με την ΕΕ.
[31] Mee, Simon. Central Bank Independence and the Legacy of the German Past (Cambridge University Press, 2019).
[32] «Νομισματική μυθολογία»: Mee (2019); Guinnane, Timothy W., review of Mee, EH.Net (Οκτώβριος 2022).
[33] Οι δύο θητείες του Schacht στη Reichsbank (1923–30, 1933–39) και ο ρόλος του στην κυβέρνηση του Hitler: Mee (2019); Guinnane review.
[34] Η προέλευση στη Νυρεμβέργη των ανταγωνιστικών αφηγήσεων για τη Reichsbank, που μεταφέρθηκαν στην ιδρυτική περίοδο της Bank deutscher Länder (1948–51): Mee (2019).
[35] Η αναθεώρηση του Ιουνίου 1939 των καταστατικών της Reichsbank, που αφαίρεσε την ανεξαρτησία της και την υπήγαγε στις οδηγίες του Hitler, με τον Kurt Lange να εγκαθίσταται ως αντιπρόεδρος.
[36] Lindenlaub, Dieter. “Die Errichtung der Bank deutscher Länder und die Währungsreform von 1948,” in Lindenlaub, Burhop & Scholtyseck (eds.), Schlüsselereignisse der deutschen Bankengeschichte (2013); Reinhardt, Simone. Die Reichsbank in der Weimarer Republik (2000).
[37] Η «Υπόθεση Gürzenich» του 1956: Mee (2019).
[38] Η πρόκληση της εποχής του SPD το 1973 κατά της ανεξαρτησίας της Bundesbank: Mee (2019).
