Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Η μεγαλύτερη επιτυχία της προπαγάνδας είναι να μας πείσει ότι δεν είμαστε υποκείμενοι στην προπαγάνδα

 


Καθηγητής Γκλεν Ντίζεν

Η προπαγάνδα συνήθως συγχέεται με τα ψέματα, την εξαπάτηση και την παραπληροφόρηση. Πρόκειται για μια θεμελιώδη παρεξήγηση του τι κάνει στην πραγματικότητα η προπαγάνδα. Η προπαγάνδα δεν αφορά κυρίως την παροχή ψευδών πληροφοριών, αλλά την παράκαμψη της λογικής μέσω του χειρισμού της ασυνείδητης ομαδικής ψυχολογίας του κοινού. Ακόμη και οι αληθείς πληροφορίες μπορούν να θεωρηθούν προπαγάνδα εάν παρουσιάζονται με τρόπο που απευθύνεται σε συναισθήματα και ένστικτα και όχι σε ορθολογική σκέψη.

Η μεγαλύτερη επιτυχία της δυτικής προπαγάνδας αναμφισβήτητα ήταν η πεποίθηση του κοινού ότι η προπαγάνδα είναι κάτι που κάνουν μόνο τα αυταρχικά κράτη. Οι δυτικές δημοκρατίες, αντίθετα, υποτίθεται ότι απλώς παρέχουν πληροφορίες, προωθούν τις δημοκρατικές αξίες και εκπαιδεύουν τους πληθυσμούς τους. Αυτή η διάκριση είναι από μόνη της προϊόν προπαγάνδας, η οποία καθίσταται λιγότερο αποτελεσματική όταν οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι χειραγωγούνται.

Η Επιστήμη της Κατασκευαστικής Συγκατάθεσης

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε σημείο καμπής στην ανάπτυξη της προπαγάνδας ως επιστήμης. Εκατομμύρια άνθρωποι κινητοποιήθηκαν για πόλεμο βιομηχανικής κλίμακας, συχνά με εξαιρετικό ενθουσιασμό, επικαλούμενοι τον πατριωτισμό, τον φόβο, την εθνική ταυτότητα και την ηθική δικαιοσύνη. Η εμπειρία απέδειξε ότι η κοινή γνώμη μπορούσε να οργανωθεί και να χειραγωγηθεί με τρόπους που δεν εξαρτώνταν από ορθολογικά επιχειρήματα.

Ο Έντουαρντ Μπερνέις, ένας από τους ιδρυτές της σύγχρονης προπαγάνδας, βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στο έργο του θείου του, Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο Φρόιντ είχε διερευνήσει πώς τα ασυνείδητα ένστικτα και η ψυχολογία των ομάδων επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, συχνά υπερισχύοντας των ορθολογικών ικανοτήτων του ατόμου. Ο Μπερνέις αναγνώρισε τις πολιτικές επιπτώσεις: αν τα ασυνείδητα κίνητρα των ομάδων μπορούσαν να γίνουν κατανοητά, η κοινή γνώμη θα μπορούσε επίσης να χειραγωγηθεί χωρίς να το συνειδητοποιούν οι άνθρωποι.

Έχοντας εργαστεί σε αμερικανικές προπαγανδιστικές προσπάθειες κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Bernays εφάρμοσε στη συνέχεια αυτές τις μεθόδους στην εμπορική διαφήμιση. Η εκστρατεία του για την προώθηση των τσιγάρων μεταξύ των γυναικών συνέδεσε το κάπνισμα με τη γυναικεία χειραφέτηση, παρουσιάζοντας τα τσιγάρα ως «φλόγες ελευθερίας». Η εκστρατεία δεν επιδίωξε να πείσει τις γυναίκες ότι το κάπνισμα ήταν ωφέλιμο. Αντίθετα, τα τσιγάρα συνδέονταν με την επιθυμία για ελευθερία και κοινωνική θέση.

Οι ίδιες αρχές εφαρμόζονται και στην πολιτική. Τα αυτοκίνητα προωθούνται συνδέοντάς τα με το κοινωνικό κύρος και την σεξουαλική ελκυστικότητα, ενώ οι πόλεμοι πωλούνται ως αγώνες για ελευθερία, δημοκρατία και πολιτισμό. Ο προπαγανδιστής δεν χρειάζεται να εφεύρει αυτά τα ιδανικά. Αντίθετα, οι γνήσιες αξίες αξιοποιούνται για να κινητοποιήσουν υποστήριξη για πολιτικές που διαφορετικά θα δυσκολεύονταν να αντέξουν στον ορθολογικό έλεγχο.

Οι εξωτερικές υποθέσεις είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στην προπαγάνδα, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ελάχιστη άμεση εμπειρία από τις χώρες και τις συγκρούσεις για τις οποίες καλούνται να έχουν ισχυρή άποψη. Η πολυπλοκότητα της διεθνούς πολιτικής περιορίζεται σε οικεία στερεότυπα, τα οποία παρέχουν νοητικές συντομεύσεις για την ερμηνεία των γεγονότων. Η πιο αποτελεσματική συντόμευση είναι να χωρίσουμε τον κόσμο σε «Εμείς» και «Αυτούς».

Η Ψυχολογία του Καλού εναντίον του Κακού

Οι άνθρωποι έχουν ισχυρά ένστικτα να ταυτίζονται με ομάδες. Η εθνικότητα, η θρησκεία, η ιδεολογία και ο πολιτισμός παρέχουν το αίσθημα του ανήκειν και την ασφάλεια, ενώ οι εξωτερικές απειλές ενισχύουν την εσωτερική αλληλεγγύη. Ο προπαγανδιστής εκμεταλλεύεται αυτά τα ένστικτα αποδίδοντας ενάρετα χαρακτηριστικά στην εσωτερική ομάδα και κακόβουλες προθέσεις στην εξωτερική ομάδα. Το «Εμείς» αντιπροσωπεύουμε την ελευθερία, τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον πολιτισμό. Το «Αυτοί» αντιπροσωπεύουν τον αυταρχισμό, την επιθετικότητα, την καταπίεση και τη βαρβαρότητα.

Αυτή η διχοτομία καθιερώνει μια ηθική ιεραρχία στην οποία τα συμφέροντά μας γίνονται παγκόσμιες αξίες, ενώ τα συμφέροντα των αντιπάλων απορρίπτονται ως παράνομα. Οι στρατιωτικές μας παρεμβάσεις είναι ανθρωπιστικές επιχειρήσεις, ενώ εκείνες των αντιπάλων είναι απρόκλητοι πόλεμοι επιθετικότητας. Οι προσπάθειές μας να επηρεάσουμε ξένες κυβερνήσεις αποτελούν προώθηση της δημοκρατίας, ενώ παρόμοιες δραστηριότητες από αντιπάλους συνιστούν παρέμβαση. Η ενημέρωσή μας είναι δημοσιογραφία, ενώ η δική τους πληροφόρηση είναι προπαγάνδα.

Καθώς τα στερεότυπα ενσωματώνονται, τα αντιφατικά στοιχεία ερμηνεύονται για να διατηρηθεί η καθιερωμένη αφήγηση. Η συμμόρφωση ανταμείβεται ως ηθική αρετή, ενώ η διαφωνία γίνεται απόδειξη συμπάθειας για τον εχθρό.

Γιατί οι δημοκρατίες εξαρτώνται από την προπαγάνδα

Η δημοκρατία βασίζεται στην αρχή ότι η κυριαρχία ανήκει στον λαό. Ο Bernays και πολλοί άλλοι από τους αρχικούς μελετητές της προπαγάνδας αναγνώρισαν επομένως ότι οι κυβερνήσεις που εξαρτώνται από τη δημόσια συναίνεση έχουν ισχυρά κίνητρα για να κατασκευάσουν αυτή τη συναίνεση. Οι αυταρχικές κυβερνήσεις μπορούν να βασίζονται εκτενέστερα στον καταναγκασμό, ενώ οι δημοκρατικές κυβερνήσεις πρέπει να πείσουν τον πληθυσμό να υποστηρίξει τις πολιτικές τους.

Ο Μπερνέις αναγνώρισε ότι η χειραγώγηση των οργανωμένων συνηθειών και απόψεων ήταν ένα σημαντικό στοιχείο της δημοκρατικής κοινωνίας. Η επέκταση της δημοκρατίας, επομένως, δεν εξάλειψε την προπαγάνδα. Αύξησε την πολιτική σημασία του επηρεασμού της κοινής γνώμης.

Ωστόσο, η προπαγάνδα απέκτησε αρνητικές συνδηλώσεις μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Ο Μπερνέις μετονόμασε το επάγγελμά του σε «δημόσιες σχέσεις», ενώ οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν όλο και περισσότερο όρους όπως δημόσια διπλωματία, στρατηγικές επικοινωνίες και διαχείριση πληροφοριών. Οι μέθοδοι παρέμειναν οι ίδιες, αν και η γλώσσα άλλαξε.

Η ίδια η έννοια της προπαγάνδας προπαγανδίστηκε. Η προπαγάνδα έγινε κάτι που συνδέθηκε με τον αντίπαλο, ενώ οι προσπάθειές μας να διαμορφώσουμε την κοινή γνώμη παρουσιάστηκαν ως εκπαίδευση και αντικειμενική ενημέρωση. Όσο περισσότερο πείθεται ένας πληθυσμός ότι η προπαγάνδα αποτελεί αποκλειστικά πρόβλημα σε άλλες κοινωνίες, τόσο λιγότερο ικανός γίνεται να αναγνωρίσει τη χειραγώγηση εντός του δικού του πολιτικού συστήματος.

Όταν η προπαγάνδα υπονομεύει την εθνική ασφάλεια

Η προπαγάνδα μπορεί να αποτελέσει ένα αποτελεσματικό μέσο κρατικής εξουσίας. Κινητοποιεί πόρους, ενισχύει την εθνική ενότητα και ενθαρρύνει τις θυσίες για την επιδίωξη συλλογικών στόχων. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά της στην κινητοποίηση της αντιπαράθεσης δημιουργεί προβλήματα όταν οι συνθήκες αλλάζουν και η διπλωματία καθίσταται απαραίτητη. Η παρουσίαση του αντιπάλου ως κακού βοηθά στην κινητοποίηση του κοινού για πόλεμο, ωστόσο μια εφαρμόσιμη ειρήνη μέσω της διπλωματίας καθίσταται προβληματική, καθώς το κοινό θα αντισταθεί σε οποιαδήποτε αμοιβαία κατανόηση και συμβιβασμό με το «κακό».

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η αντισοβιετική προπαγάνδα βοήθησε στην κινητοποίηση των δυτικών κοινωνιών εναντίον ενός ισχυρού γεωπολιτικού αντιπάλου. Ωστόσο, τα ίδια στερεότυπα περιέπλεξαν τις προσπάθειες για την επιδίωξη ύφεσης και διαπραγματεύσεων. Όταν ο αντίπαλος παρουσιάζεται ως εγγενώς κακός, ο συμβιβασμός μετατρέπεται σε κατευνασμό. Η διπλωματία ερμηνεύεται ως αδυναμία, ενώ η αναγνώριση των ανησυχιών των αντιπάλων για την ασφάλεια καθίσταται ηθικά ύποπτη.

Η επιμονή των αντιρωσικών στερεοτύπων μετά τον Ψυχρό Πόλεμο έχει συμβάλει σε ένα πολιτικό περιβάλλον στο οποίο οι σχέσεις με τη Ρωσία ερμηνεύονται μέσω ηθικών κατηγοριών και όχι μέσω της μεταβαλλόμενης ισορροπίας δυνάμεων. Το μέσο που έχει σχεδιαστεί για την ενίσχυση της εθνικής ασφάλειας μπορεί κατά συνέπεια να καταστεί εμπόδιο για την ορθολογική εξωτερική πολιτική.

Ανάκτηση της Λογικής στη Διεθνή Πολιτική

Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό της προπαγάνδας δεν είναι ότι κάνει τους ανθρώπους να πιστεύουν ψέματα. Είναι ότι η προπαγάνδα καθιστά τους ανθρώπους λιγότερο ικανούς να αναγνωρίσουν τα όρια της δικής τους κατανόησης.

Ένας πληθυσμός που έχει πειστεί για την ηθική του ανωτερότητα γίνεται ολοένα και πιο απρόθυμος να εξετάσει τα συμφέροντα και τα κίνητρα των αντιπάλων. Οι πολιτικές διαφωνίες γίνονται δοκιμασίες πίστης, ενώ η αναζήτηση συμβιβασμού αντικαθίσταται από ιδεολογική συμμόρφωση.

Μια ορθολογική εξωτερική πολιτική απαιτεί την αναγνώριση ότι όλα τα κράτη έχουν συμφέροντα, ότι οι αντικρουόμενες ανησυχίες για την ασφάλεια πρέπει να γίνονται κατανοητές και ότι η ηθική ανωτερότητα δεν εξαλείφει την ανάγκη για διπλωματία.

Η κατανόηση ενός αντιπάλου δεν απαιτεί τη δικαιολόγηση των πράξεών του. Είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη πολιτικών ικανών να προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια. Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ειρήνη μπορεί επομένως να είναι η παρήγορη πεποίθηση ότι καθοδηγούμαστε από τη λογική και τις καθολικές αξίες, ενώ οι αντίπαλοί μας καθοδηγούνται από την προπαγάνδα και τις παράλογες

 φιλοδοξίες.ποσπάσματα από το βιβλίο μου «Ρωσοφοβία: Προπαγάνδα στη Διεθνή Πολιτική» - https://www.amazon.com/clp/9811914672?lv=shuf&channelId=500

https://glenndiesen.substack.com/

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου