Ο μίτος ευρέθη

 

Η ΑΟΖ της Ελλάδας κατά τον Χάρτη της Σεβίλλης

Του Θεοδώρου Κατσούφρου*

Όψιμη αλλά δικαιολογημένη αντίδραση με αφορμή την «τριλογία» του Ιωάννη Σαρμά στην εφημερίδα Το Βήμα

 Εχοντας ως αποκλειστικό γνώμονα τον εθνικά επωφελή επιστημονικό διάλογο και την αντικειμενική ενημέρωση της κοινής γνώμης, θεωρώ χρήσιμες και επιβεβλημένες ορισμένες διευκρινίσεις. Εξεταζόμενα υπό το φως της διεθνούς νομολογίας, τα ζητήματα “ευαίσθητης εθνικά ύλης” απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή, ιδίως όταν οι εκφραζόμενες δημόσια απόψεις επιδέχονται διαφορετικές αναγνώσεις, οδηγούν σε εσφαλμένες εντυπώσεις ή εκπέμπουν διφορούμενα μηνύματα.

Με το πρώτο κείμενο [«Διεθνές Δίκαιο και αυταπάτες», Το Βήμα, 29.04.2025 (https://www.tovima.gr/print/opinions/diethnes-dikaio-kai-aytapates-cr/)], ο αρθρογράφος επικεντρώνεται σε τέσσερις αποφάσεις της Διεθνούς Δικαιοσύνης οι οποίες «επιλύουν διαφορές σε ζητήματα παρόμοια με το καίριο εθνικό μας ζήτημα» περί την θαλάσσια οριοθέτηση, αναγνωρίζοντας μειωμένη επήρεια στα νησιωτικά εδάφη. Εκτιμώντας ότι η Τουρκία «τρέφει αυταπάτες» ή «μας κάνει να πιστεύουμε ότι τρέφει», διαπιστώνει ότι « η Διεθνής Δικαιοσύνη μπορεί να την πειθαναγκάσει να τις εγκαταλείψει». Διερωτώμενος εάν και η Ελλάδα τρέφει «αντίστοιχες αυταπάτες για το τί μας αναγνωρίζει το Διεθνές Δίκαιο», άγεται στο συμπέρασμα ότι τα δικαιώματά μας απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο», «[α]ρκεί να έχουμε την τόλμη να το αποδείξουμε». Με δεύτερο κείμενο ως συνέχεια του πρώτου [«Αναζητώντας τον μίτο της Αριάδνης», Το Βήμα, 15.10.2025 (https://www.tovima.gr/print/opinions/to-mperdemeno-kouvari-kai-i-akinisia)], ο αρθρογράφος βλέπει «τα ζητήματα που εκκρεμούν με την Τουρκία […] σαν ένα μπερδεμένο κουβάρι». Βοηθούσης και της «ακινησίας» της εθνικής πολιτικής της Ελλάδας, το κουβάρι «παραμένει μπερδεμένο». Θέτοντας το ερώτημα εάν μπορούμε «να βρούμε τον μίτο της Αριάδνης σε αυτό το κουβάρι», προλειαίνει το έδαφος για το τρίτο κείμενο [«Αναζητώντας τον μίτο της Αριάδνης (ΙΙ)», Το Βήμα, 18.11.2025 (https://www.tovima.gr/print/opinions/anazitontas-ton-mito-tis-sriadnis-II/ )]. Ο αρθρογράφος υπενθυμίζει τις ίδιες δικαστικές αποφάσεις, σχολιάζει τον βαθμό επήρειας των νησιωτικών εδαφών και επισημαίνει ότι κανείς «δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πού ακριβώς θα κατέληγε η Διεθνής Δικαιοσύνη εάν επιλαμβανόταν του καθορισμού των θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο Πέλαγος».

Θεμελιώνοντας τη συλλογιστική τους στην εθιμική αρχή της επίτευξης δίκαιου αποτελέσματος, τα Διεθνή Δικαστήρια διαμόρφωσαν σταδιακά ένα συμπαγές νομολογιακό κεκτημένο για τη θαλάσσια οριοθέτηση. Με την ενσωμάτωση της γνωστής «μεθόδου των τριών σταδίων» στη νομολογία τους, συνέβαλαν στη μείωση στοιχείων υποκειμενικότητας και αβεβαιότητας. Το πρώτο στάδιο της οριοθέτησης συνίσταται στη χάραξη μιας προσωρινής γραμμής ίσης απόστασης. Η αναφορά του αρθρογράφου αποκλειστικά στον βαθμό επήρειας των νησιωτικών εδαφών υποβαθμίζει τον ρόλο της γεωγραφίας κάθε περίπτωσης ως μοναδικής («each case is unique») και ως βασικής συνιστώσας της οριοθέτησης. Και οι τέσσερις υποθέσεις χαρακτηρίζονται ως «αντίστοιχες προς την ελληνοτουρκική διαφορά», παρόλον ότι η γεωγραφία τους διαφέρει ριζικά από τη γεωγραφία του Αιγαίου. Αδυνατούν συνεπώς να αποτελέσουν λυσιτελή σημεία αναφοράς. Μια ματιά στον χάρτη πείθει ότι πουθενά στο Αιγαίο δεν έχουμε την παρουσία ενός απομονωμένου νησιού εγγύς της τουρκικής ακτής. Αποσιωπάται επίσης η νομολογιακή επιταγή ότι, ακριβώς προς επίτευξη δίκαιου αποτελέσματος, η μειωμένη ή μηδενική επήρεια των νήσων συνδυάζεται, ως σχέση αιτίου και αιτιατού, με το δικαίωμά τους στα 12 ναυτικά μίλια (νμ). Σημειωτέον ότι τα τέσσερα παραδείγματα περιλαμβάνονται μαζί με άλλα στο κατάλογο των προπαγανδιστικών κειμένων των ετών 2019 και 2020, με συντάκτη τον Τούρκο πρέσβη στην Ελλάδα Çağatay Erciyes.

Εάν η λύση του προβλήματος έγκειται στο να ξεκαθαρίσουν «οι λαοί των δύο χωρών αυτό που αντιλαμβάνονται αμοιβαίως όταν αναφέρονται σε “υφαλοκρηπίδα” και “πλήρη επήρεια”», τότε η ατυχής ανάδειξη συγκεκριμένων σημείων των τεσσάρων αποφάσεων -τα οποία εκμεταλλεύεται ευφυώς η Τουρκία ως υποστηρικτικά των παράλογων θεωριών της- δεν συμβάλλει στην ψύχραιμη και αντικειμενική αξιολόγησή τους.

Πρώτον, στο πλαίσιο της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας μεταξύ Ηνωμένου Βασιλείου και Γαλλίας, το επιληφθέν Διαιτητικό Δικαστήριο (απόφαση της 30ής Ιουνίου 1977) επιδίκασε στις Αγγλονορμανδικές Νήσους θαλάσσια ζώνη 12 νμ, αναγνωρίζοντας ως δυνητικό δικαίωμα την επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης τους από τα 3 στα 12 νμ. Εάν δε η διαφορά κρινόταν σήμερα, το αποτέλεσμα θα ήταν διαφορετικό χάρη στη γενική παραδοχή ότι τα νησιά έχουν πλήρες δικαίωμα (full entitlement) σε όλες τις θαλάσσιες ζώνες, ανεξάρτητα από τον βαθμό επήρειάς τους για τους σκοπούς της οριοθέτησης (full effect). Το άρθρο 121 της Σύμβασης του 1982 για το Δίκαιο της Θάλασσας ισχύει πλέον έναντι όλων ως διάταξη εθιμικού χαρακτήρα. Ανατρεπτική υπέρ των ελληνικών θέσεων είναι η σκέψη 199 της απόφασης ότι οι βρετανικές Νήσοι βρίσκονται μεν στη λάθος πλευρά της μέσης γραμμής, αλλά η εκεί γεωγραφική πραγματικότητα είναι όλως διαφορετική από την περίπτωση «όπου πολυάριθμα νησιά εκτείνονται, το ένα μετά το άλλο, σε μεγάλες αποστάσεις από το ηπειρωτικό έδαφος». Την έμμεση αναφορά στην ελληνοτουρκική διαφορά περί την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου επιβεβαιώνει το γεγονός ότι εκκρεμούσε ήδη ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου (ICJ) η ελληνική προσφυγή κατά της Τουρκίας. Η σκέψη αυτή διέλαθε της προσοχής του αρθρογράφου. Εντέλει, λόγω ακριβώς του χαρακτήρα του Αιγαίου ως Αρχιπελάγους -όχι ως αρχιπελαγικού κράτους-, τα ηπειρωτικά αποτελούν μαζί με τα νησιωτικά εδάφη της Ελλάδας ενιαίο και αναπόσπαστο σύνολο, ώστε να είναι αδιανόητη, παρεισφρέοντας, οποιαδήποτε παραπλανητική επίκληση της «λάθος πλευράς».

Δεύτερον, στη διαφορά περί την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών μεταξύ Καναδά και Γαλλίας, το επιληφθέν Διαιτητικό Δικαστήριο (απόφαση της 10ης Ιουνίου 1992) έκρινε ότι το μήκος των ακτών των γαλλικών νήσων Saint Pierre και Miquelon διαφέρει σημαντικά από το μήκος των καναδικών ακτών και, για να αποφευχθεί η αποκοπή της προβολής των τελευταίων στη θάλασσα, διαχώρισε την επίδικη θαλάσσια περιοχή σε δύο τμήματα. Προς δυσμάς, θεωρώντας ότι οι ακτές των διαδίκων παράκεινται, αναγνώρισε το δικαίωμα των γαλλικών νήσων σε αιγιαλίτιδα ζώνη 12 νμ, καθώς και σε μια επιπλέον ζώνη 12 νμ ως υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ. Προς νότον, αρνούμενο να δεχτεί την ενθυλάκωσή τους σε καναδική υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, τούς αναγνώρισε το δικαίωμα ενός θαλάσσιου διαδρόμου εύρους 10 νμ, όσο το θαλάσσιο μέτωπό τους, και μήκους 200 νμ, όσο το εύρος της ΑΟΖ.

Τρίτον, στην τεθείσα στην κρίση του Διεθνούς Δικαστηρίου του Δικαίου της Θάλασσας (ITLOS) διαφορά περί την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στον Κόλπο της Βεγγάλης μεταξύ Μπαγκλαντές και Μυανμάρ (απόφαση της 14ης Μαρτίου 2012), οι ακτές των δύο διάδικων κρατών παράκεινται υπό γεωγραφικές συνθήκες άσχετες προς αυτές του Αιγαίου. Στην ανήκουσα στο Μπαγκλαντές αλλά κείμενη στην πλευρά της Μυανμάρ Νήσο του Αγίου Μαρτίνου δεν αναγνωρίστηκε υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ. Εντούτοις, το ITLOS επιβεβαίωσε το πλήρες και υπέρτερης ισχύος δικαίωμά της σε αιγιαλίτιδα ζώνη 12 νμ, ακόμη και σε θαλάσσιες περιοχές επικαλυπτόμενες με την υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ της Μυανμάρ.

Τέταρτον, στη διαφορά μεταξύ Νικαράγουας και Κολομβίας, το ICJ (απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2012) θεώρησε ως ληπτέες υπόψη για την οριοθέτηση ακτές τη συνολική ακτογραμμή της Νικαράγουας και τις προβαλλόμενες στη θάλασσα προς πάσα κατεύθυνση (ακτινοειδώς) ακτές του ανήκοντος στην Κολομβία Αρχιπελάγους του Αγίου Ανδρέα. Ακολουθώντας τη μέθοδο των τριών σταδίων, το ICJ χάραξε αρχικά μια προσωρινή μέση γραμμή, αναγνωρίζοντας το δικαίωμα τριών από τα νησιά του Αρχιπελάγους σε όλες τις θαλάσσιες ζώνες. Σε ένα δεύτερο στάδιο, διαπίστωσε ότι η προσωρινή μέση γραμμή απαιτούσε τροποποίηση λόγω της μεγάλης διαφοράς του μήκους των ακτών των δύο κρατών. Στο τελικό τρίτο στάδιο, η επίτευξη δίκαιου αποτελέσματος υπαγόρευσε και την περαιτέρω τροποποίηση της οριογραμμής με τη μετακίνησή της προς ανατολάς εις βάρος της Κολομβίας. Έτσι, μειώθηκε μεν η επήρεια των νησιωτικών εδαφών της προς δυσμάς, τούς αναγνωρίστηκε όμως στο σύνολό τους αιγιαλίτιδα ζώνη 12 νμ, ώστε να μην διαρρηγνύεται η εδαφική συνέχεια και η ενότητά τους με τον ηπειρωτικό κορμό προς ανατολάς (κάτι δεν σημαίνει αυτό και για το Αιγαίο Αρχιπέλαγος;).

Συμπερασματικά, όλες οι προαναφερθείσες αποφάσεις αναγνωρίζουν το ανεπιφύλακτο δικαίωμα των νησιωτικών εδαφών (των βράχων συμπεριλαμβανομένων) σε αιγιαλίτιδα ζώνη 12 νμ. Ο ρόλος της πραγματικής άσκησής του στο Αιγαίο θα είναι καταλυτικός. Η αδήριτη αυτή αλήθεια είναι γνωστή τόσο στους δύο λαούς όσο και στις ηγεσίες τους. Αποτελεί την αιτία υιοθέτησης του τουρκικού casus belli, αλλά εξηγεί και την αμφισβήτηση της κυριαρχίας επί ελληνικών νησιωτικών εδαφών, φωτίζοντας πλήρως την επίμονη άρνηση των γειτόνων μας «να λύσουμε τις διαφορές μας με βάση το υπαρκτό Διεθνές Δίκαιο» και «όχι [με] ό,τι ο καθένας, κακόπιστα ή καλόπιστα, επικαλείται χωρίς γνώση». Συμφωνώντας ότι η λύση μπορεί να προέλθει μόνον από τη Διεθνή Δικαιοσύνη, προσυπογράφω τις αποφάσεις της επειδή απλούστατα εμπιστεύομαι την ίδια. Ο μίτος ευρέθη!

https://www.anixneuseis.gr/