Το καταλληλότερο πρότυπο για την Τουρκία με αμερικανική υπογραφή

 Γράφει ο Σάββας Καλεντερίδης

Ο νέος Αμερικανός πρέσβης στην Άγκυρα, Τόμας Μπάρακ, ήταν εκείνος που άνοιξε τον κύκλο των δηλώσεων, κάνοντας λόγο για τα θετικά στοιχεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του συστήματος των «μιλλέτ», το οποίο, όπως ανέφερε, εξασφάλιζε συνύπαρξη διαφορετικών κοινοτήτων. Ακολούθησε ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μιλώντας για μια νέα μορφή «κοινοπολιτείας», στην οποία θα συνυπάρχουν Μουσουλμάνοι, Τούρκοι, Κούρδοι και Άραβες, με κοινό σημείο αναφοράς την ισλαμική πίστη, ενώ η έννοια της εθνικής ταυτότητας θα έχει δευτερεύοντα ρόλο.

Οι δηλώσεις αυτές προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις κυρίως στους Κεμαλικούς κύκλους, οι οποίοι παραμένουν αταλάντευτα προσηλωμένοι στην ενότητα του τουρκικού κράτους και έθνους και απορρίπτουν κάθε ιδέα που ενδέχεται να αμφισβητήσει τις θεμελιώδεις αρχές του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ  

ή τις προβλέψεις της Συνθήκης της Λοζάνης.

Το ζήτημα απασχόλησε έντονα τον τουρκικό Τύπο, με σειρά άρθρων να δημοσιεύονται. Ξεχωρίζει το κείμενο που φιλοξενήθηκε στην εφημερίδα Cumhuriyet, υπογεγραμμένο από τον Ονούρ Οϋμέν — έναν από τους πλέον έμπειρους Τούρκους διπλωμάτες, ο οποίος είχε διαχειριστεί την κρίση των Ιμίων ως υφυπουργός Εξωτερικών (1995–1997), διετέλεσε μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ (1997–2002), ενώ υπήρξε βουλευτής και αντιπρόεδρος του Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (CHP) από το 2003 έως το 2010.

Το άρθρο του, υπό τον τίτλο «Σκέψεις για τις δηλώσεις του Αμερικανού πρέσβη», διατυπώνει σαφή αντίθεση στις τοποθετήσεις Μπάρακ και έχει ως εξής:

Ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Άγκυρα και ειδικός απεσταλμένος για το ζήτημα της Συρίας, Τομ Μπάρακ, με δηλώσεις του που δεν έχουν επισήμως ανακοινωθεί αλλά έχουν δημοσιευτεί σε διάφορα μέσα, διατύπωσε επικρίσεις για τη Συνθήκη της Λοζάνης και εγκωμίασε το οθωμανικό σύστημα των «μιλλέτ». Οι δηλώσεις αυτές προκάλεσαν έκπληξη και αντιδράσεις στο τουρκικό κοινό.

Ο Μπάρακ αναφέρθηκε στη Συμφωνία Σάικς-Πικό, κάνοντας λόγο για τεχνητή χάραξη συνόρων, ενώ στο ίδιο πλαίσιο σχολίασε και το κουρδικό ζήτημα, αντιπαραβάλλοντας τη Συνθήκη των Σεβρών, που προέβλεπε τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με τη Συνθήκη της Λοζάνης, η οποία διασφάλισε πλήρη κυριαρχία και ανεξαρτησία για την Τουρκία.

Σε άλλες τοποθετήσεις του, ο Αμερικανός διπλωμάτης εξήρε το οθωμανικό σύστημα μιλλέτ, περιγράφοντάς το ως ένα μοντέλο συνύπαρξης διαφορετικών εθνοθρησκευτικών ομάδων υπό μια συγκεντρωτική διοίκηση, υποστηρίζοντας ότι θα μπορούσε να αποτελέσει το καταλληλότερο πρότυπο για την Τουρκία.

Ανεξάρτητα από τα κίνητρα τέτοιων δηλώσεων, δεν είναι δυνατόν να συμβιβαστούν με τις βασικές αρχές της πλήρους ανεξαρτησίας και άνευ όρων κυριαρχίας, οι οποίες αποτελούν ακρογωνιαίο λίθο του τουρκικού δημοκρατικού πολιτεύματος, σύμφωνα με το όραμα του Ατατούρκ. Ένα σημαντικό μέρος της κοινής γνώμης αντιλαμβάνεται αυτές τις παρεμβάσεις ως προσπάθεια επηρεασμού των εσωτερικών υποθέσεων της χώρας.

Ανεξαρτησία, εδαφική ακεραιότητα και ενιαία κρατική υπόσταση

Η ιστορική εμπειρία έχει δείξει ότι οι επεμβάσεις μεγάλων δυνάμεων στις εσωτερικές υποθέσεις κρατών, ιδιαίτερα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχαν αποτελέσματα που δεν ανταποκρίνονταν στη βούληση των λαών και προκάλεσαν μακροχρόνια προβλήματα.

Ενδεικτικά, στις ιταλικές εκλογές του 1948, το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα επικράτησε έναντι της Αριστεράς, που θεωρείτο φαβορί, ενώ το Σοσιαλιστικό Κόμμα παρέμεινε για χρόνια εκτός κυβερνητικού συνασπισμού. Στο ίδιο πνεύμα, οι ΗΠΑ διαμόρφωσαν καταλυτικά τα συντάγματα και το πολιτικό πλαίσιο σε Γερμανία και Ιαπωνία, όπου το Φιλελεύθερο Κόμμα κυριάρχησε για δεκαετίες.

Παρόμοιες εξελίξεις σημειώθηκαν και στη Μέση Ανατολή. Το Σύνταγμα του Ιράκ του 2005 άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία ενός αυτόνομου καθεστώτος στο βόρειο τμήμα της χώρας — ουσιαστικά, ενός κουρδικού μορφώματος. Στη βόρεια Συρία, η πολιτική αναδιάρθρωση που εξελίσσεται σήμερα λαμβάνει χώρα εκτός ελέγχου της Δαμασκού.

Η πείρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία υπέστη σοβαρές συνέπειες από τις ξένες παρεμβάσεις στη διοίκησή της, εξηγεί τη σταθερή προσήλωση της Τουρκικής Δημοκρατίας, από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα, στην προστασία της εθνικής κυριαρχίας, της ανεξαρτησίας, της εδαφικής ακεραιότητας και της ενιαίας κρατικής υπόστασης.

Η Λοζάνη υπό νέο πρίσμα

Οι επικρίσεις του πρέσβη Μπάρακ για τη Συνθήκη της Λοζάνης πρέπει να εξεταστούν υπό αυτό το πρίσμα. Εξάλλου, η στάση του διαφέρει ουσιωδώς από την παραδοσιακή θέση των ΗΠΑ.

Ο πρέσβης Τζον Γκριού, που συμμετείχε στη Διάσκεψη της Λοζάνης ως παρατηρητής των ΗΠΑ, είχε δηλώσει πως «ο Ισμέτ Πασάς πέτυχε μια τεράστια διπλωματική νίκη, υποσκελίζοντας όλους τους εκπροσώπους των Συμμάχων. Πρόκειται για ένα γεγονός που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί και ενδεχομένως να αποτελεί τη μεγαλύτερη νίκη στην ιστορία της διπλωματίας». (John Grew, Atatürk και İnönü, Εκδ. Cumhuriyet, Κωνσταντινούπολη 2000, σ. 55)

Η αποτίμησή του συμβαδίζει με την εκτίμηση του ίδιου του Ατατούρκ, ο οποίος χαρακτήρισε τη Συνθήκη της Λοζάνης ως ένα ιστορικό έγγραφο που ματαίωσε την απόπειρα εξόντωσης του τουρκικού έθνους, η οποία είχε προετοιμαστεί επί χρόνια και κορυφώθηκε με τη Συνθήκη των Σεβρών. Τη χαρακτήρισε ως πολιτική νίκη χωρίς προηγούμενο στην ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, η Τουρκική Δημοκρατία, θεμελιωμένη πάνω στις αρχές της Λοζάνης, συνεχίζει να υφίσταται ως κυρίαρχο, ανεξάρτητο, δημοκρατικό, κοσμικό και ενιαίο κράτος, παρά τις κατά καιρούς πολιτικές προκλήσεις.

Τα μαθήματα του συστήματος μιλλέτ

Το οθωμανικό σύστημα των μιλλέτ, το οποίο ο πρέσβης παρουσίασε ως θετικό παράδειγμα, καθιερώθηκε ως αποτέλεσμα παραχωρήσεων σε θρησκευτικές μειονότητες και οδήγησε —ιδίως μετά τη Γαλλική Επανάσταση— σε εξεγέρσεις, διασπάσεις και τελικά στη διάλυση της αυτοκρατορίας. Οι μειονότητες, υποκινούμενες από ξένες δυνάμεις, έπληξαν την εσωτερική συνοχή της χώρας και χιλιάδες ζωές χάθηκαν.

Η αναβίωση ενός τέτοιου μοντέλου, σε μια περίοδο όπου συζητούνται νέες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, ενώ ταυτόχρονα η περιοχή μας δοκιμάζεται από συγκρούσεις και αποσταθεροποίηση, δεν είναι πρόταση που θα περίμενε κανείς να διατυπωθεί από εκπρόσωπο μιας φιλικής χώρας.

Αναμένεται, επομένως, από το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών να απαντήσει καταλλήλως στις δηλώσεις του πρέσβη, εκφράζοντας τα αισθήματα ενός λαού βαθιά αφοσιωμένου στις αρχές της Δημοκρατίας.

https://geopolitico.gr/