Ένας κορυφαίος Ιρανός εμπειρογνώμονας δηλώνει ότι οι «κόκκινες γραμμές» του Ιράν για τις διαπραγματεύσεις έχουν αλλάξει ριζικά, με την Τεχεράνη να διεκδικεί πλέον στρατιωτικό έλεγχο επί του στρατηγικού Στενού του Ορμούζ.
Οι ειρηνευτικές συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν παραμένουν σε εκκρεμότητα παρά την παράταση της εκεχειρίας, με το Ιράν να αρνείται να διαπραγματευτεί υπό τον συνεχιζόμενο ναυτικό αποκλεισμό των ΗΠΑ, τον οποίο χαρακτηρίζει πράξη πολέμου.
Οι εντάσεις κλιμακώθηκαν καθώς οι Φρουροί της Επανάστασης του Ιράν επιτέθηκαν σε εμπορικά πλοία στο Στενό, σηματοδοτώντας μια επικίνδυνη νέα φάση θαλάσσιας αντιπαράθεσης.
Οι παγκόσμιες αγορές ενέργειας αντιδρούν στην αστάθεια, με τις τιμές του πετρελαίου να είναι ασταθείς και τις διεθνείς προειδοποιήσεις για μια παρατεταμένη, σοβαρή ενεργειακή κρίση.
Οι διπλωματικές προσπάθειες, με επικεφαλής το Πακιστάν, αγωνίζονται να γεφυρώσουν τη βαθιά δυσπιστία μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης, με αμφότερες τις πλευρές να τηρούν δημόσια σκληρές θέσεις.
Ένα τεταμένο αδιέξοδο για το νερό και τη θέληση
Καθώς μια εύθραυστη εκεχειρία ισχύει, ο δρόμος προς μια διαρκή ειρήνη μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν φαίνεται να εμποδίζεται από μια θεμελιώδη και επικίνδυνη διαφωνία για μια στενή λωρίδα νερού. Το Ιράν έχει κηρύξει τον στρατιωτικό έλεγχο του Στενού του Ορμούζ μια μη διαπραγματεύσιμη νέα πραγματικότητα, μετατρέποντας το στρατηγικό σημείο συμφόρησης σε κεντρικό εμπόδιο για τη διπλωματία. Με έναν δεύτερο γύρο προγραμματισμένων συνομιλιών να αναβάλλεται και αμοιβαίες κατηγορίες να φτάνουν στα ύψη, η περιοχή ταλαντεύεται μεταξύ μιας διαπραγματευμένης διευθέτησης και μιας επιστροφής σε μια ευρύτερη σύγκρουση, με την παγκόσμια ενεργειακή σταθερότητα να κρέμεται σε μια κλωστή.
Μια μετατόπιση στον στρατηγικό λογισμό
Σύμφωνα με την καθηγήτρια Elham Kadkhodaee του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης, η στρατηγική θέση του Ιράν έχει αλλάξει αμετάκλητα. «Οι κόκκινες γραμμές του Ιράν όσον αφορά την ικανότητά του και τη θέλησή του να χρησιμοποιήσει τη στρατιωτική του ισχύ έχουν αλλάξει. Η Τεχεράνη ελέγχει πλέον το Στενό του Ορμούζ», δήλωσε. Αυτός ο ισχυρισμός σηματοδοτεί μια σημαντική κλιμάκωση των απαιτήσεων της Τεχεράνης, η οποία ξεπερνά την άρση των οικονομικών κυρώσεων και την αξίωση κυρίαρχης στρατιωτικής εξουσίας σε μια πλωτή οδό μέσω της οποίας κάποτε διοχετευόταν το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν χαρακτηρίσει τον συνεχιζόμενο ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμένων από τις ΗΠΑ ως πράξη πολέμου, καθιστώντας την άρση του προϋπόθεση για οποιαδήποτε συζήτηση. «Δεν θα διαπραγματευτούμε υπό απειλή», δήλωσε ο Mojtaba Ferdousi Pour, Ιρανός διπλωμάτης στην Αίγυπτο.
Κατάπαυση του πυρός στο όνομα, αντιπαράθεση στην πράξη
Η επ' αόριστον παράταση της εκεχειρίας από τον Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει κάνει πολλά για να ηρεμήσει τις εντάσεις στο έδαφος. Ενώ οι διπλωματικοί δίαυλοι παραμένουν τεχνικά ανοιχτοί, η κατάσταση στον Περσικό Κόλπο έχει γίνει πιο ασταθής. Σε μια έντονη επίδειξη του ισχυριζόμενου ελέγχου της, η παραστρατιωτική Επαναστατική Φρουρά του Ιράν επιτέθηκε σε πολλά εμπορικά πλοία στο Στενό του Ορμούζ, κατασχέθηκε τουλάχιστον δύο. Αυτές οι ενέργειες ακολούθησαν την κατάσχεση ενός ιρανικού πλοίου μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων από τις ΗΠΑ λίγες ημέρες νωρίτερα, υπογραμμίζοντας έναν κύκλο ναυτικών αντεγκλήσεων που διακινδυνεύει τυχαία κλιμάκωση. Βρετανοί και Γάλλοι αξιωματούχοι συγκαλούν τώρα στρατιωτικούς σχεδιαστές από δεκάδες έθνη για να καταρτίσουν σχέδια για μια πιθανή διεθνή αποστολή ασφαλείας για το στενό - μια αποστολή που εξαρτάται από μια ειρηνευτική συμφωνία που φαίνεται ολοένα και πιο μακρινή.
Τα Παγκόσμια Οικονομικά Διακυβεύματα
Η αντιπαράθεση ήδη αντηχεί στην παγκόσμια οικονομία. Οι τιμές του πετρελαίου έχουν εκτοξευθεί, φτάνοντας για λίγο τα 100 δολάρια το βαρέλι, καθώς οι αγορές αντιδρούν σε κάθε ένδειξη κατάρρευσης. Ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας προειδοποίησε ότι ο κόσμος αντιμετωπίζει τη «μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση στην ιστορία», μια αίσθηση που συμμερίζεται και ο επίτροπος ενέργειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος προέβλεψε δύσκολα χρόνια για τις τιμές της ενέργειας. Η κρίση εκτείνεται πέρα από τα καύσιμα. Οι κατασκευαστές αναφέρουν αυξανόμενο κόστος για τα προϊόντα που προέρχονται από το πετρέλαιο, από συνθετικά υφάσματα έως πλαστικά, καταδεικνύοντας την διάχυτη οικονομική απειλή μιας παρατεταμένης αντιπαράθεσης.
Ένα βαθύ πηγάδι δυσπιστίας
Το ιστορικό πλαίσιο υπογραμμίζει γιατί η διπλωματία αποτυγχάνει. Ιρανοί αξιωματούχοι επισημαίνουν δεκαετίες κυρώσεων των ΗΠΑ, εγκαταλελειμμένες συμφωνίες και στρατιωτικές απειλές ως απόδειξη ότι η Ουάσινγκτον επιδιώκει συνθηκολόγηση, όχι συμβιβασμό. «Όλα αυτά δεν ήταν και πολύ εποικοδομητικά όσον αφορά την πειστικότητα των Ιρανών ότι οι διαπραγματεύσεις... θα είναι παραγωγικές», σημείωσε ο Kadkhodaee. Από την ιρανική οπτική γωνία, η απαίτηση των ΗΠΑ να παραιτηθούν από τον πυρηνικό εμπλουτισμό -ένα δικαίωμα που χορηγείται στα έθνη βάσει της Συνθήκης Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Οπλων- αποτελεί προσβολή της κυριαρχίας. Αυτή η βαθιά ριζωμένη δυσπιστία επιδεινώνεται από πολιτικές πιέσεις και από τις δύο πλευρές, με τους σκληροπυρηνικούς στην Τεχεράνη να ενθαρρύνονται από την επιβίωση κατά τη διάρκεια του πολέμου και μια κυβέρνηση των ΗΠΑ να έχει δεσμευτεί σε μια στρατηγική «μέγιστης πίεσης».
Πλοήγηση σε ένα στενό κανάλι προς την ειρήνη
Το άμεσο μέλλον εξαρτάται από το αν η Ουάσινγκτον ή η Τεχεράνη θα αντιδράσουν. Το Πακιστάν συνεχίζει την λεπτή διαμεσολάβησή του, διατηρώντας τις προετοιμασίες ασφαλείας στην Ισλαμαμπάντ με την ελπίδα ότι οι αντιπροσωπείες θα φτάσουν. Η Κίνα έχει ζητήσει το άνοιγμα του στενού, αντανακλώντας τη μεγάλη εξάρτησή της από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής. Προς το παρόν, τα δύο έθνη είναι μπλεγμένα σε ένα παιχνίδι εξαναγκασμού με υψηλά διακυβεύματα, με το Ιράν να ασκεί τον έλεγχο μιας ζωτικής θαλάσσιας αρτηρίας και τις ΗΠΑ να επιβάλλουν έναν τιμωρητικό οικονομικό αποκλεισμό. Η εκεχειρία έχει σταματήσει τις βόμβες και τους πυραύλους, αλλά δεν έχει σταματήσει τον πόλεμο των βουλήσεων. Καθώς και οι δύο πλευρές περιμένουν η άλλη να υποχωρήσει πρώτη, ο κίνδυνος ενός λανθασμένου υπολογισμού που θα αναζωπυρώσει μια πλήρους κλίμακας σύγκρουση αυξάνεται με κάθε πλοίο που επιβιβάζεται και κάθε προειδοποιητική βολή που εκτοξεύεται στα ασταθή νερά του Κόλπου.
Κοιτάξτε τους καλά. Αυτά είναι τα πρόσωπα που έχουν το θράσος να βαφτίζουν το βρώμικο ρουσφέτι «εξυπηρέτηση» και την πολιτική απάτη «κοινωνικό έργο».
Σήμερα στη Βουλή, το θέατρο του παραλόγου ξεπέρασε κάθε όριο. Ακούσαμε τον Καραμανλή να δηλώνει προκλητικά πως «δεν παίζουμε με τον πόνο των ανθρώπων».
Ποιος το λέει; Αυτός που έχει στις πλάτες του 57 ψυχές. Αυτός που μιλούσε για ασφάλεια στους σιδηροδρόμους ενώ όλα καίγονταν. Σήμερα χάνει την ασυλία του για τα εκατομμύρια του ΟΠΕΚΕΠΕ, αλλά η πραγματική του «ασυλία» απέναντι στην ευθύνη για τα Τέμπη είναι αυτή που εξοργίζει κάθε υγιή σκεπτόμενο άνθρωπο.
Ας μιλήσουμε ωμά και στα ίσια:
Για εσάς, «εξυπηρέτηση» είναι να βολεύετε τη δική σας πελατεία, να στήνετε παραμαγαζιά με επιδοτήσεις και να γίνεστε «βιτρίνα» για να μπαίνει η σαπίλα στη Βουλή.
Για εμάς, η δική σας «εξυπηρέτηση» μεταφράζεται σε κλοπή, σε απάτη και, δυστυχώς, σε νεκρούς.
Σταματήστε να μας δουλεύετε ψιλό γαζί. Η λέξη «εξυπηρέτηση» στα χείλη σας είναι ο πιο σιχαμένος ευφημισμός για τη διαφθορά που ρημάζει τη χώρα. Δεν βοηθάτε τον πολίτη. Βοηθάτε την εξουσία σας, την ώρα που οι μάνες ακόμα ζητάνε δικαίωση και οι αγρότες βλέπουν τα λεφτά τους να γίνονται «ρουσφέτια» στις τσέπες των δικών σας.
Η ασυλία σας μπορεί να ήρθη στα χαρτιά, αλλά στη συνείδηση του λαού είστε ήδη καταδικασμένοι. Σταματήστε να μας φτύνετε και να μας λέτε ότι βρέχει «ευαισθησία». Το δούλεμα τελείωσε. Τώρα ξεκινάει η οργή.
Σε μια χρονική συγκυρία όπου η κυβέρνηση βρίσκεται αντιμέτωπη με αλλεπάλληλα μέτωπα –από τις δημοσκοπικές απώλειες έως τις δικαστικές έρευνες των Βρυξελλών– ο Μανώλης Κοττάκης, με τη γνωστή του διεισδυτική ματιά, προχώρησε σε αποκαλύψεις που ταράζουν τα λιμνάζοντα ύδατα της πολιτικής επικαιρότητας. Καλεσμένος στη «Ναυτεμπορική», ο διευθυντής της «Εστίας» ανέλυσε το «ρήγμα» στις σχέσεις Μαξίμου και κοινοβουλευτικής ομάδας, τη στοχοποίηση της Ευρωπαίας Εισαγγελέως Πόπης Παπανδρέου και την επερχόμενη «μαμούθ» συμφωνία για τα γαλλικά μαχητικά Rafale.
Το «ρήγμα» στη Νέα Δημοκρατία και η δημοσκοπική καθίζηση
Ο Μανώλης Κοττάκης ξεκίνησε την ανάλυσή του σχολιάζοντας τις πρόσφατες δημοσκοπήσεις, οι οποίες δείχνουν τη Νέα Δημοκρατία να παλεύει με το «φάντασμα» του 28% των Ευρωεκλογών του 2024. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο, η κυβέρνηση φαίνεται να στηρίζεται πλέον σταθερά από μόλις το 1/4 του εκλογικού σώματος.
«Υπάρχει μια γενικευμένη εικόνα αδιαφάνειας και διαφθοράς που πληρώνει η κυβέρνηση», τόνισε, αναφερόμενος στις υποθέσεις του ΟΠΕΚΕΠΕ και το «φιάσκο» με τα πτυχία. Η κριτική του όμως εστιάστηκε κυρίως στην εσωτερική ανταρσία των βουλευτών. Η περίπτωση του Γιώργου Βλάχου και οι αιχμές του Νικήτα Κακλαμάνη δεν είναι τυχαίες. Ο Κοττάκης αποκάλυψε πως η ψυχολογική σχέση της κοινοβουλευτικής ομάδας με το Μέγαρο Μαξίμου έχει διαρραγεί, καθώς οι βουλευτές είναι αυτοί που γίνονται αποδέκτες της λαϊκής οργής στην περιφέρεια για θέματα όπως το φορολογικό και ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριών, ενώ το Μαξίμου παραμένει «οχυρωμένο».
Το «Βαθύ Λαρύγγι» και η στοχοποίηση της Πόπης Παπανδρέου
Στο κρίσιμο μέτωπο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, ο Μανώλης Κοττάκης προχώρησε σε μια αποκάλυψη-βόμβα: Η έρευνα για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ ξεκίνησε το 2021 από «βαθύ λαρύγγι» μέσα από την ίδια τη Νέα Δημοκρατία! «Η Νέα Δημοκρατία κάρφωσε τον εαυτό της», ανέφερε χαρακτηριστικά, σημειώνοντας πως το όνομα του καταγγέλλοντος είναι γνωστό στο Μαξίμου.
Παράλληλα, αναρωτήθηκε γιατί η κυβέρνηση στοχοποιεί προσωπικά την Ευρωπαία Εισαγγελέα Πόπη Παπανδρέου, ενώ το πόρισμα για τον ΟΠΕΚΕΠΕ υπογράφεται από τρεις εισαγγελείς. Ο Κοττάκης κατήγγειλε την προσπάθεια της κυβέρνησης να ελέγξει τον δικαστικό χρόνο και να παρέμβει στη θητεία των εισαγγελέων, υπογραμμίζοντας πως είναι «πιο έντιμο να πει η κυβέρνηση ότι δεν θέλει καθόλου τη δικαιοσύνη και θέλει να τα κάνει όλα μόνη της», παρά να ζητά την αντικατάσταση ενοχλητικών λειτουργών.
Μάλιστα, υπενθύμισε με νόημα πως τον νόμο για την ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας στην Ελλάδα τον υπέγραψαν κορυφαίοι υπουργοί (Βορίδης, Γεωργιάδης, Τσιάρας κ.α.), οι οποίοι σήμερα φαίνεται να ενοχλούνται από τη δράση της.
Η Έκθεση-Σοκ της Λάουρα Κοβέσι
Ο διευθυντής της «Εστίας» κάλεσε τους πολίτες να διαβάσουν την έκθεση της Λάουρα Κοβέσι για το 2023, η οποία φέρνει την Ελλάδα σε θέση «αργυρού μεταλλίου» στην ΕΕ όσον αφορά την εκτιμώμενη ζημία στον κοινοτικό προϋπολογισμό, η οποία αγγίζει τα 2,68 δισεκατομμύρια ευρώ! «Ποιος θα πληρώσει αυτά τα λεφτά; Ο πρωθυπουργός ή ο λαός μέσω νέας λιτότητας;» αναρωτήθηκε σκληρά.
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι έρευνες δεν αφορούν μόνο τον ΟΠΕΚΕΠΕ, αλλά επεκτείνονται στο Υπουργείο Μετανάστευσης, στο Υπουργείο Παιδείας και σε πιθανό «καρτέλ» στο Ταμείο Ανάκαμψης.
Εξοπλιστικά: Η ανταλλαγή των Mirage με Rafale
Τέλος, ο Μανώλης Κοττάκης αποκάλυψε το παρασκήνιο της επίσκεψης του Εμανουέλ Μακρόν στην Αθήνα. Το ρεπορτάζ της «Εστίας», διασταυρωμένο από κυβερνητικές και γαλλικές πηγές, μιλά για μια πρόταση-μαμούθ: Η Ελλάδα να επιστρέψει στη Γαλλία (Dassault) τα 43 παλαιότερα Mirage 2000 (εκσυγχρονισμένα και μη) και σε αντάλλαγμα να αγοράσει νέα Rafale με σημαντική έκπτωση.
Σκοπός της κίνησης αυτής είναι τα ελληνικά Mirage να καταλήξουν στην Ουκρανία για να ενισχύσουν την αεροπορία της, ενώ η ελληνική Πολεμική Αεροπορία θα πετύχει την ομογενοποίηση του στόλου της, μειώνοντας τους τύπους των μαχητικών που διαθέτει
Η συνήθεια δεν είναι ουδέτερη. Δεν είναι απλώς “έτσι το μάθαμε” ή “έτσι γίνεται”.
Η συνήθεια είναι σκλαβιά, είναι εξάρτηση, είναι φυλακή.
Είναι η ήσυχη δύναμη που μετατρέπει τον άνθρωπο από δρών υποκείμενο σε προβλέψιμο γρανάζι.
Είναι η γραφειοκρατία της καθημερινότητας.
Επαναλαμβανόμενες κινήσεις, λέξεις, σκέψεις και αντιδράσεις που εκτελούνται χωρίς ερώτημα, χωρίς κρίση, χωρίς συνείδηση.
Σε αυτό το επίπεδο, η συνήθεια γίνεται διαστροφή. Όχι ηθική, αλλά πολιτική και υπαρξιακή. Διαστρέφει την ανθρώπινη δυνατότητα για αλλαγή, μεταμφιέζοντας την αδράνεια σε “σταθερότητα” και τον φόβο σε “ρεαλισμό”. Έτσι γεννιέται ο συντηρητισμός: όχι ως ιδεολογία μόνο, αλλά ως ψυχική κατάσταση.
Ο άνθρωπος που φοβάται να σπάσει τη ρουτίνα του, φοβάται και να αμφισβητήσει τον κόσμο. Η συνήθεια είναι αντεπανάσταση στην πιο καθαρή της μορφή.
Δεν χρειάζεται καταστολή, ούτε νόμους, ούτε βία. Αρκεί το “πάντα έτσι ήταν”. Αρκεί η αποδοχή. Αρκεί να συνηθίσεις.
Όπως ο εργαζόμενος που συνηθίζει την εκμετάλλευση και παύει να τη βλέπει ως αδικία, έτσι και ο άνθρωπος που συνηθίζει τη μικρότητα παύει να οραματίζεται το μεγάλο.
Η συνήθεια εκμαυλίζει.
Κάνει το αφύσικο να μοιάζει φυσικό, το άδικο να φαίνεται κανονικό, το αδιέξοδο να παρουσιάζεται ως μονόδρομος.
Απέναντι σε αυτό, δεν στέκεται η αφηρημένη “θέληση για αλλαγή”, αλλά η συνειδητή πράξη.
Η πράξη που προηγείται της συνήθειας, όχι που ακολουθεί αυτήν.
Η συνειδητή πράξη ξεκινά από τα μικρά. Από το πώς μιλάς, πώς εργάζεσαι, πώς καταναλώνεις, πώς σκέφτεσαι.
Από το πότε λες “όχι” ενώ μέχρι χθες έλεγες “έτσι είναι”.
Δεν είναι ηρωισμός, είναι εγρήγορση. Είναι το να οδηγείς αντί να σε πηγαίνει το αυτοκίνητο από μόνο του, πάνω στην ιδια λωρίδα.
Αλλά δεν σταματά εκεί.
Η ίδια συνειδητή στάση, όταν μεταφέρεται στα μεγάλα ιδανικά, γίνεται πολιτική πράξη.
Γίνεται επιλογή πλευράς, συλλογική οργάνωση, ρήξη με το δεδομένο.
Εκεί γεννιέται η πρόοδος. Οχι ως γραμμική εξέλιξη, αλλά ως αποτέλεσμα συγκρούσεων με τη συνήθεια, την αδράνεια, τον φόβο.
Η διαρκής προσωπική και συλλογική αυτοβελτίωση δεν είναι αυτοσκοπός. Δεν είναι lifestyle.
Είναι προετοιμασία. Είναι το ξεμάθημα όσων μας έκαναν υπάκουους, για να μάθουμε ξανά πώς να δρούμε ως ελεύθεροι άνθρωποι.
Και αυτή η διαδικασία, όταν ωριμάσει ιστορικά, οδηγεί στην επαναστατική ολοκλήρωση. Οχι ως στιγμιαίο ξέσπασμα, αλλά ως αποτέλεσμα μακράς συνειδητής συσσώρευσης πράξεων.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι θεωρητικό. Είναι βαθιά πρακτικό και ενοχλητικό.
Πόσο έτοιμοι είμαστε να σπάσουμε τα δεσμά της συνήθειας, όταν αυτά μας προσφέρουν ψεύτικη ασφάλεια;
Πόσο έτοιμοι είμαστε να ενεργούμε συνειδητά, όταν η συνήθεια μάς απαλλάσσει από την ευθύνη της επιλογής;
Πόσο έτοιμοι είμαστε να σπρώξουμε την εξέλιξη ένα βήμα μπροστά, γνωρίζοντας ότι κάθε βήμα μπροστά είναι και ένα βήμα έξω από το βολικό;
Η χαρισματική φιγούρα ο Λεό Μπουσκάλια, υπέστη μια μεταμόρφωση από απλός συγγραφέας αυτοβοήθειας και αυτοβελτίωσης σε πανταχού παρόντα γκουρού της ζωής και της αγάπης. Με ακλόνητη αποφασιστικότητα και θέρμη, ξεπέρασε τα σύνορα για να διαδώσει το οικουμενικό του μήνυμα σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Στον τομέα της αγάπης, ο Λεό Μπουσκάλια αναδείχθηκε σε μια ασταμάτητη δύναμη, φαινομενικά με αποστολή να αγκαλιάσει κάθε κάτοικο της Γης με τις διδασκαλίες του. Το πάθος του για το θέμα αυτό ήταν τόσο αισθητό που κέρδισε προσφιλείς προσωνυμίες όπως “Dr. Love” και “The Hug Doctor”, αντανακλώντας την αφοσίωσή του στη διάδοση της μεταμορφωτικής δύναμης της αγάπης και του σεβασμού.
Μέσα από βιβλία με μπεστ σέλερ, συναρπαστικές διαλέξεις και τηλεοπτικές εκπομπές, ο Μπουσκάλια ξεκίνησε μια προσωπική οδύσσεια, προσπαθώντας να πείσει την ανθρωπότητα για τη βαθιά επίδραση της αγάπης. Οι διδασκαλίες του δεν περιορίστηκαν στη δημόσια αρένα- μοιράστηκε τη σοφία του και σε ακαδημαϊκό επίπεδο, παραδίδοντας μαθήματα για το αγαπημένο του θέμα -την αγάπη- στο πανεπιστήμιο. Αυτή η διπλή δέσμευση σημάδεψε όχι μόνο την ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία, αλλά έγινε επίσης αναπόσπαστο μέρος της προσωπικής του ζωής.
10 αποφθέγματα του Λεό Μπουσκάλια
1.Δεν είμαι υποχρεωμένος να έχω συνέχεια δίκιο. Δεν είναι σπουδαίο αυτό; Σε απελευθερώνει και σου επιτρέπει να έχεις δίκιο κάποιες φορές. Μπορώ κι εγώ να έχω δίκιο κι εσύ. Μπορούμε να έχουμε δίκιο και οι δύο. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει δίκιο ή άδικο, αλλά μία τεράστια γκρίζα περιοχή με κάθε είδους διαβαθμίσεις.
2.Με ενδιαφέρει πιο πολύ να ξεμάθω, παρά να μάθω. Προσπαθώ να ξεμάθω όλα τα σκουπίδια που έχω συσσωρεύσει. Με κάθε σκουπίδι που πετάω, αισθάνομαι πιο ελεύθερος.
3.Μ’ αρέσει να βλέπω τον κόσμο σαν μία τεράστια τοιχογραφία, όπου ο καθένας μας έχει την υποχρέωση να ζωγραφίσει ένα μικρό κομματάκι και, αν δεν αναλάβουμε την ευθύνη αυτή και δεν την πραγματώσουμε, η τοιχογραφία θα είναι για πάντα κάτι λιγότερο απ’ ό, τι θα έπρεπε να είναι και θα χάσουμε όλοι. [….] Δεν έχουμε μόνο την απίστευτη μοναδικότητα μας, αλλά και τη δυνητικότητα. Το ανεξερεύνητο μέρος μας είναι πολύ μεγαλύτερο από το εξερευνημένο.
4.Τι ωραίο, που είναι να μπορείς να πεις σε κάποιον: «Σε χρειάζομαι». Νομίζουμε ότι ενήλικος σημαίνει να είσαι ανεξάρτητος και να μη χρειάζεσαι κανένα και γι’ αυτό πεθαίνουμε όλοι από μοναξιά.
5.Η διδασκαλία είναι μία συνεχής διαδικασία αλλαγής. Κάθε φορά που «διδάσκεις» κάτι σε κάποιον, αυτός το χωνεύει, το κάνει κάτι και ξεπηδάει απ’ αυτό ένας νέος άνθρωπος. Δεν καταλαβαίνω γιατί οι άνθρωποι δεν φλέγονται από τη λαχτάρα να μάθουν, γιατί δεν το βλέπουν σαν τη μεγαλύτερη περιπέτεια του κόσμου –αφού είναι μία διαδικασία μεταμόρφωσης. Κάθε φορά που μαθαίνουμε κάτι νέο, γινόμαστε κάτι νέο.
6.Αν κοιτάς μόνο το εξωτερικό της ζωής και του ανθρώπου, χάνεις την ουσία. [….] Μόνο όταν βρείτε τον πυρήνα του «εγώ» σας θα έχετε κάτι να μου δώσετε, όπως κι εγώ πρέπει να βρω τον πυρήνα του δικού μου «εγώ».
7.Δεν είμαι υποχρεωμένος να έχω συνέχεια δίκιο. Δεν είναι σπουδαίο αυτό; Σε απελευθερώνει και σου επιτρέπει να έχεις δίκιο κάποιες φορές. Μπορώ κι εγώ να έχω δίκιο κι εσύ. Μπορούμε να έχουμε δίκιο και οι δύο. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει δίκιο ή άδικο, αλλά μία τεράστια γκρίζα περιοχή με κάθε είδους διαβαθμίσεις.
8.Μην καθυστερείς να ανακοινώνεις τα συναισθήματα σου. Ένα από τα πιο καταστροφικά στοιχεία στις σχέσεις και τις στενές επαφές είναι η ανικανότητα μας να μεταδώσουμε αυτό που αισθανόμαστε τώρα. Εγώ πάντα λέω στους άλλους αυτό που θέλω. Δεν έχω ποτέ σύντομους καβγάδες, οι σύντομοι καβγάδες μένουν εκκρεμείς. Το πρόβλημα μ’ αυτούς είναι ότι τελειώνουν πριν να λύσουν οτιδήποτε, πριν καλά καλά μάθουμε γιατί καβγαδίζουμε. Όσο περισσότερο λογομαχείς, τόσο πιο κοντά στα συναισθήματα θα φτάσεις.
9.Μπορεί να μην το συνειδητοποιείς αλλά ένας από τους λόγους που δεν είσαι πολλά πράγματα είναι γιατί εσύ ο ίδιος εμποδίζεις την ανάπτυξή σου. [….] Γινόμαστε αυτό που πιστεύουμε ότι είμαστε.
10. Μόλις μάθεις να ρισκάρεις, ολόκληρη η ζωή σου αλλάζει. Όμως, η αλλαγή και η ανάπτυξη θα συμβούν μόνο αν είσαι πρόθυμος να ρισκάρεις και να πειραματιστείς με τη δική σου ζωή. Ποτέ δεν είναι κανείς σίγουρος για τίποτε. Όλα είναι ρίσκο.
Ακούγεται και γράφεται συχνά σήμερα ότι σύντομα επέρχεται στην εποχή μας ο θάνατος της οικογένειας. Υπάρχει τεράστιος αριθμός διαζυγίων (50% στον Δυτικό κόσμο, 27% στην Ελλάδα, ποσοστό συνεχώς ανερχόμενο), η μονογαμική σχέση δεν υπάρχει ούτε για τις περισσότερες γυναίκες, οι σύζυγοι δεν έχουν χρόνο για τη σχέση τους, ούτε για τα παιδιά τους. Οι οικογένειες δεν ενδιαφέρονται να μεγαλώσουν παιδιά κι ο μέσος όρος είναι ένα παιδί για κάθε οικογένεια (1,2 για την ακρίβεια). Πολλές γυναίκες δεν θέλουν καθόλου παιδιά κι αφοσιώνονται στην καριέρα τους. Άλλες δεν θέλουν να παντρευτούν και συχνά κάνουν ένα παιδί (για να εκπληρώσουν κάποια βιολογική ή άλλη ανάγκη τους) χωρίς να θέλουν να παντρευτούν τον πατέρα του. Σε πολλές χώρες (Αγγλία π.χ.) το ποσοστό φτάνει το 31%. Πάρα πολλά παιδιά της σύγχρονης οικογένειας παρουσιάζουν έντονα και συχνά ψυχολογικά και κοινωνικά προβλήματα (νευρωτική κατάθλιψη, αίσθηση κενού, αδιαφορία για καριέρα, αδιαφορία για σχέσεις, εθισμό στο αλκοόλ ή τα ναρκωτικά) και μια μεγάλη γκάμα βίαιης και παραπτωματικής συμπεριφοράς.
Για πολλούς λοιπόν οι σημερινές ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες δεν ευνοούν πλέον την ύπαρξη αυτού του θεσμού, και έτσι σιγά σιγά αυτός οδηγείται σ’ ένα μοιραίο τέλος. Άλλες απόψεις ισχυρίζονται ότι μεν αυτό το είδος του γάμου θα πεθάνει, αλλά θα βρεθούν άλλες μορφές οικογένειας πιο ταιριαστές με τις σημερινές συνθήκες (π.χ. τα κιμπούτζ που δοκιμάστηκαν στο Ισραήλ). Υπάρχουν άλλοι που λένε ότι απλώς η οικογένεια περνάει μια μεταβατική φάση, θα αναμορφωθεί, θα προσαρμοσθεί στις νέες συνθήκες και θα επιβιώσει ανανεωμένη, γιατί είναι μια βασική ανάγκη του ανθρώπου.
Μια πολύ σύντομη ιστορική αναδρομή
Ο άνθρωπος είναι αγελαίο ζώο σαν όλα σχεδόν α ανώτερα θηλαστικά κι έτσι, απ’ότι γνωρίζουμε, ζούσε πάντα σε κάποιας μορφής οικογένεια. Οι λόγοι που τον ώθησαν (αυτόν και τα άλλα θηλαστικά) σε δημιουργία οικογενειακών μορφών συλλογικής ζωής μπορούν να διαχωριστούν σε τρεις κατηγορίες:
Βιολογικοί λόγοι
Ο βασικότερος λόγος ύπαρξης κάθε ατόμου είναι, απ’ ότι φαίνεται, η διαιώνιση του είδους. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνουμε στην κλίμακα διαφοροποίησης των θηλαστικών, τόσο μεγαλύτερο χρόνο ανατροφής των απογόνων τους έχουμε. Το ανθρώπινο είδος παραμένει αβοήθητο μετά τη γέννησή του για πολλά χρόνια, και έτσι χρειάζεται απαραίτητα την παρουσία γονιού, συνηθέστατα της μητέρας, για την επιβίωση, ανατροφή και προστασία του.
Η γυναίκα είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιβιώσει χωρίς τη βοήθεια ενός αρσενικού-κυνηγού που θα φέρει τροφή σ’αυτήν και τα παιδιά της και θα τους προστατεύσει με τη δύναμή του (παλαιότερα μυϊκή, τώρα οικονομική κ.λ.π.) από τους εξωτερικούς κινδύνους. Για να ωθήσει τον άντρα σ’αυτή τη θέση βασικό ρόλο παίζει η σeξουαλικότητα – αλλά όχι μόνο. Είναι γνωστό ότι όλα τα θηλυκά θηλαστικά δεν έχουν οργασμό, δεν έχουν ευχαρίστηση από τη σeξουαλική πράξη. Έχουν οίστρο, μια περίοδο δηλαδή που οι ορμονικές επιταγές επιβάλλουν να δεχτούν το σeξ. Είναι επίσης γνωστό ότι οι περίοδοι οίστρου συχνά είναι πάρα πολύ αραιές (κάθε 1-2 χρόνια).
Στο ανθρώπινο είδος όμως η γυναίκα παίρνει ευχαρίστηση, έχει οργασμό και είναι διαθέσιμη για σeξουαλική επαφή όποτε το θελήσει. Αυτό οφείλεται, κατά την προσωπική μου άποψη (ίσως το έχουν πει κι άλλοι και να έκανα μια πλημμελή αναδίφηση της βιβλιογραφίας), σε μια γονιδιακή αλλαγή ώστε να προσαρμοσθεί με τη Δαρβινική έννοια και να έχει τη δυνατότητα για σeξ ανά πάσα στιγμή κι έτσι να μπορέσει να κρατήσει τον άντρα «στο σπίτι».
Η βαθμιαία αποκτημένη δυνατότητα ευχαρίστησης επέτεινε τις αλλαγές αυτές.
Κοινωνικοί λόγοι
Η ανάγκη επιβίωσης απέναντι σ’ένα εχθρικό περιβάλλον ανάγκασε τους ανθρώπους να δημιουργήσουν ομάδες, φυλές με κοινούς δεσμούς και αλληλοβοήθεια. Η ανάγκη όμως σeξουαλικής ικανοποίησης και η (ασυνείδητη) ανάγκη διαιώνισης του είδους (να μεταδώσει τα γονίδιά του που είναι η μόνη μορφή αθανασίας) δημιούργησαν μια κατάσταση όπου το ισχυρότερο αρσενικό είχε όλα τα θηλυκά της ομάδας, την καλύτερη τροφή κλπ). Αυτό είναι η κύρια μορφή οικογένειας στα περισσότερα ανώτερα θηλαστικά. Ο άνθρωπος όμως δημιούργησε τότε την πρώτη σοσιαλιστική επανάσταση απέναντι στο καπιταλιστικό μονοπωλιακό κατεστημένο του ισχυρού αρσενικού: Η επανάσταση με βίαιες (φόνος του πατέρα) ή άλλες διαδικασίες οδήγησε στη δημιουργία οικογένειας. Κάθε αρσενικός θα μπορούσε να έχει κι αυτός μια γυναίκα και να δημιουργεί τα δικά του παιδιά. Αυτό νομιμοποιήθηκε σιγά σιγά με τη δημιουργία παραδόσεων και νόμων (ου μοιχεύσεις, ουκ επιθυμήσεις τη γυναίκα του πλησίον σου κλπ).
Έτσι η δημιουργία οικογένειας έφερε μεγαλύτερη αρμονία στη φυλή και καλύτερη συνεργασία ισχυρών και αδυνάτων. Ήταν μια από τις πρώτες μορφές δημοκρατίας.Βέβαια, αυτή η σημαντική εξέλιξη έγινε, ως συνήθως, εις βάρος των γυναικών. Κι έτσι στην εποχή μας, τα τελευταία 50 χρόνια, έχουμε τη δεύτερη σημαντική επανάσταση του ανθρώπινου είδους, τη φεμινιστική! Η γυναίκα άρχισε να δουλεύει, να είναι οικονομικά ανεξάρτητη, να μπορεί να ελέγχει την αναπαραγωγική της λειτουργία (το «χάπι») και αυτό έφερε πάρα πολλά καλά στη σημερινή κοινωνία αλλά και προβλήματα, στα οποία θα αναφερθώ λίγο αργότερα.
Ψυχολογικοί λόγοι
Οι ψυχολογικοί λόγοι συνδέονται ασφαλώς και αλληλοεπηρεάζονται με τους κοινωνικούς και βιολογικούς, που αναφέρθηκαν παραπάνω.
Επειδή το ανθρώπινο βρέφος είναι απόλυτα εξαρτημένο για την επιβίωσή του από τη μητέρα του, υπάρχει η ανάγκη να κάνει δεσμό σωματοψυχικό με τη μητέρα αυτή (attachment). Σήμερα, γνωρίζουμε πάρα πολλά στοιχεία για τον δεσμό αυτό που είναι πολύπλοκος, αρχίζει από την ενδομήτρια ζωή και καταλήγει στην ενηλικίωση, περνώντας από πολλές φάσεις.
Δυσκολίες στη διάρκεια αυτών των φάσεων, και ιδιαίτερα στη διάρκεια του πρώτου χρόνου της ζωής, θα έχουν πολύ σημαντικές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία του ατόμου. Υπάρχουν βέβαια και πάρα πολλές άλλες ψυχολογικές παράμετροι, όπως π.χ. η παιδική σeξουαλικότητα, αλλά τόνισα κυρίως τη δημιουργία δεσμού γιατί αυτή έχει σημαντικότατο ρόλο στα προβλήματα της σημερινής οικογένειας.
Οι βιολογικοί λόγοι δεν μεταβάλλονται εύκολα. Υπάρχουν ασφαλώς γονιδιακές μεταβολές, αλλά παίρνουν χιλιάδες χρόνια. Το ίδιο περίπου αφορά και τους ψυχολογικούς λόγους, παρόλο που μερικοί μπορούν να προσαρμοστούν ευκολότερα, αλλά πάλι χρειάζονται χιλιάδες χρόνια.
Αυτοί που μεταβάλλονται συνεχώς, άλλοτε ταχύτερα άλλοτε λιγότερο, είναι οι κοινωνικοί παράγοντες. Ξεχωρίζω τους παράγοντες αυτούς σε δύο αδρές κατηγορίες, αυτούς που επηρεάζουν κυρίως την οικογένεια εσωτερικά και εκείνους που την επηρεάζουν εξωτερικά ή γενικότερα.
Θα εξετάσουμε τώρα πολύ περιληπτικά μερικούς από τους παράγοντες αυτούς, που επηρεάζουν καταλυτικά τη σημερινή οικογένεια και θα καθορίσουν την πορεία και το μέλλον της.
Παράγοντες που επηρεάζουν την εσωτερική ζωή της οικογένειας
Υπάρχουν έντονες αλλαγές στον γάμο, τις ερωτικές σχέσεις και την ανατροφή των παιδιών. Σε μέγιστο βαθμό οι αλλαγές αυτές οφείλονται στη φεμινιστική επανάσταση – τη δεύτερη μεγάλη κοινωνική επανάσταση στην ιστορία του ανθρώπου. Η απελευθέρωση της γυναίκας στον Δυτικό κόσμο επήλθε για οικονομικούς λόγους. Στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο οι γυναίκες εργάστηκαν και συνέχισαν και μετά από αυτόν.
Η οικονομική ανεξαρτησία ήταν ο κύριος μοχλός που μετέτρεψε τη γυναίκα από ουσιαστικά υποτελή του άνδρα σε ισότιμο σύντροφο. Οι γυναίκες επιζητούν τώρα καριέρα, δεν θέλουν να κάνουν πολλά παιδιά, αρκετές φορές καθόλου. Η σχέση με τον άνδρα άλλαξε ριζικά. Παλιότερα σε αιτήσεις διαζυγίου ήταν 1 στις 20 περιπτώσεις που ζητούσε η γυναίκα διαζύγιο. Τώρα είναι 15-16 φορές στις 20.
Η γυναίκα επιζητεί μεγαλύτερη σeξουαλική ελευθερία και ικανοποίηση. Ο αριθμός των γυναικών που έχουν μία ή περισσότερες φορές εξωσυζυγικές σχέσεις κυμαίνονται από 20-70%, ανάλογα με τις χώρες και τις στατιστικές. (Το αντίστοιχο ποσοστό των ανδρών φτάνει το 90%, αλλά αυτό ήταν πάντα έτσι.).
Ο γάμος, ως θεσμός, έχει υποστεί σοβαρά πλήγματα. Λόγω της εργασίας και των δύο συντρόφων έχουν σπάνιες ευκαιρίες και λίγο χρόνο να είναι μαζί και να σφυρηλατήσουν σιγά σιγά μια πιο ολοκληρωμένη σχέση.
Επειδή τα άτομα, και ιδίως οι γυναίκες, ζητούν μια καλύτερη ποιότητα σχέσης, όταν δεν τη βρίσκουν καταφεύγουν εύκολα στο διαζύγιο. Οι νέες κοπέλες είναι συνήθως πιο κυριαρχικές σήμερα απέναντι στους νέους (ακόμη και στην πάλαι ποτέ ανδροκρατική Ελλάδα), κι αυτό δημιουργεί πολλά προβλήματα στις σχέσεις. Οι νέοι έχουν αναπτύξει αμυντικά μια αδιαφορία για το σeξ και αντιμετωπίζουν συχνά προβλήματα όπως ανικανότητα.
Συχνά, παρά τη μεγάλη σεξουαλική ελευθερία, πάρα πολλοί νέοι και πάρα πολλές νέες είναι μόνοι και νιώθουν μοναξιά. Οι επαφές γίνονται σχετικά απρόσωπα μέσω του Internet, αλλά μου έχει κάνει εντύπωση ότι συχνά μιλούν πολύ στο Διαδίκτυο αλλά αποφεύγουν να συναντηθούν.
Το κύριο όμως πρόβλημα για μένα είναι η ανατροφή των παιδιών. Πρώτα είχαμε την εκτεταμένη οικογένεια με κύριο πρόσωπο τη μητέρα, αλλά και τον πατέρα, τους συγγενείς, τη γειτονιά. Τώρα η οικογένεια αυτή τείνει να εκλείψει στις μεγάλες πόλεις. Μεταβήκαμε, στην πυρηνική οικογένεια (συνήθως μητέρα-πατέρας κι ένα παιδί, σπανιότερα δύο).Αυτό έχει μειονεκτήματα πολλά, αλλά έγινε πολύ χειρότερο από την ανάγκη να έχουμε άλλα πρόσωπα να φροντίζουν το παιδί λόγω της εργασίας της μητέρας. Τα πρόσωπα αυτά είναι συχνά άλλης εθνικότητας και πολλές φορές αλλάζουν. Έτσι έχουμε σήμερα μια καινούργια μορφή οικογένειας, την οποία ονομάζω «νέο-εκτεταμένη», όπου γονείς, η εναλλασσόμενη βοηθός (πολλές φορές μία το πρωί και άλλη το απόγευμα), σπανιότερα κάποιες ώρες με γιαγιά και παππού, όταν υπάρχουν και είναι διαθέσιμοι, αποτελούν μια ετερόκλητη «οικογένεια» με διαφορετικές συμπεριφορές προς το παιδί. Το παιδί όμως χρειάζεται ένα πρόσωπο με την ίδια γλώσσα, φωνή, τρόπο χειρισμού, μυρωδιά, δέρμα κ.λ.π. ώστε να μπορέσει να δημιουργήσει δεσμό που θα αποτελεί τη βάση της κατοπινής του ασφάλειας.
Τα σημερινά παιδιά σ’ένα μεγάλο ποσοστό δεν δημιουργούν αυτόν τον ασφαλή δεσμό με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα ψυχικό κενό μέσα τους, που τα δυσκολεύει να κάνουν ουσιαστικές σχέσεις-δεσμούς με άλλους ανθρώπους. Άλλα παιδιά αποσύρονται και προσπαθούν να καλύψουν το κενό με ουσίες (αλκοόλ-φαγητό-ναρκωτικά) και άλλα επιζητούν μια συνεχή διέγερση που τη βρίσκουν συχνά στη βία και στην παραπτωματική συμπεριφορά.
Ο πατέρας, που ενδιαφέρεται σήμερα περισσότερο για τα παιδιά του, όταν παίρνει διαζύγιο ενδιαφέρεται πολύ λιγότερο γιατί κατά κανόνα ξαναπαντρεύεται και έχει άλλα παιδιά.
Έτσι έχουμε σήμερα:
Μονογονεϊκές οικογένειες που συνήθως αποτελούνται από τη μητέρα και ένα-δύο παιδιά, αλλά και
Πολυγονεϊκές οικογένειες όπου διαζύγια και δεύτεροι ή και τρίτοι γάμοι δημιουργούν ένα «συνονθύλευμα» οικογενειακό. Τα παιδιά έχουν ένα φυσικό πατέρα, ένα «νέο πατέρα» από τον καινούργιο γάμο της μητέρας και συχνά κι έναν ακόμη «νεότερο πατέρα» από τον δεύτερο γάμο της. Αυτό είναι πολύ συνηθισμένο στο εξωτερικό, αλλά αυξάνεται ταχύτατα και στη χώρα μας.
Υπάρχει εδώ και ένα άλλο «μπέρδεμα» με τις αδελφικές σχέσεις. Γνήσια αδέλφια, αδέλφια που έφερε ο πατέρας από τον προηγούμενο γάμο, αδέλφια από τον καινούργιο γάμο (ετεροθαλή). Υπάρχουν προβλήματα έντονα για το ποια είναι η θέση του κάθε παιδιού στην καινούργια, ανασυστημένη οικογένεια. Σε πολλές έρευνες (και μία εκτεταμένη που είχαμε κάνει στην κλινική μου – Κέντρο Οικογενειακής Ψυχιατρικής) στο Λονδίνο, περίπου 80% των παιδιών που προσέρχονταν στην κλινική ήταν παιδιά από διαζευγμένα ζευγάρια. Αλλά και για τους γονείς υπάρχουν περαιτέρω προβλήματα: π.χ. ποιος είναι ο ρόλος του πατέρα απέναντι στα παιδιά του προηγούμενου γάμου της νέας του γυναίκας και αντίστροφα. Τα προβλήματα αυτά επιτείνονται όταν έχουμε πολυεθνικές οικογένειες, γάμους μεταξύ ατόμων διαφορετικής φυλής, χρώματος, κουλτούρας και θρησκείας. Αυξάνονται ταχύτατα και στην Ελλάδα όπου ήδη το 10% του πληθυσμού είναι μετανάστες. Τα προβλήματα δεν είναι τόσο μεταξύ του ζευγαριού, αλλά αφορούν κυρίως τα παιδιά ου αντιμετωπίζουν προβλήματα στο σχολείο. (Πολλά τέτοια παιδιά δεν είναι εύκολα αποδεκτά από άλλα παιδιά που ανήκουν π.χ. σε μια φυλή. Παιδιά από λευκό και μαύρο γονιό δεν είναι αποδεκτά ούτε από τα μαύρα ούτε από τα λευκά παιδιά. Το ίδιο όσον αφορά θρησκεία, κουλτούρα κ.λ.π.).
Η ανατροφή αυτών των παιδιών συχνά είναι πολύ δύσκολη, γιατί είναι πολύ δύσκολο για κάθε γονιό να ξυφύγει από τους εσωτερικούς περιορισμούς (συχνά ασυνείδητους) που έχει από τη δική του ανατροφή.
Τα προβλήματα αυτά είναι έντονα στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης που βίωσαν το μεταναστευτικό ρεύμα νωρίτερα, αλλά είναι σίγουρο ότι πολύ σύντομα θα εμφανιστούν και στη χώρα μας. Συνήθως τα προβλήματα γίνονται έντονα στα παιδιά, που βιώνουν ένα συγκεχυμένο ρόλο κι έννοια ταυτότητας. Που ανήκουν; Στη χώρα των γονιών τους; Στην καινούργια χώρα όπου γεννήθηκαν;
Στις μεταναστευτικές οικογένειες τα προβλήματα γίνονται έντονα στη δεύτερη αυτή γενιά των παιδιών, που γεννήθηκαν π.χ. στην Ελλάδα, αλλά δεν είναι εύκολα αποδεκτά στο σχολείο και στη δουλειά – ανήκουν συνήθως και σε μια κατώτερη οικονομικά τάξη. Αυτό δημιουργεί συχνά θυμό με τους γονείς τους, με τον εαυτό τους, αλλά κυρίως με τη νέα πατρίδα τους. Αυτό οδηγεί σε αυξημένη χρήση ουσιών και επιθετικότητα (π.χ. τα παιδιά των προαστίων του Παρισιού, οι εξεγέρσεις στις διάφορες πόλεις της Αγγλίας κ.λ.π.). Συχνά ως αδιέξοδο αυτά τα παιδιά στρέφονται προς τη θρησκεία, ιδιαίτερα οι μουσουλμάνοι, μόνο που αυτό συνδυάζεται μερικές φορές με φανατισμό, εγκληματική και τρομοκρατική συμπεριφορά και εξεγέρσεις.
Εξωτερικοί παράγοντες (κοινωνικοί) που επηρεάζουν την οικογένεια
Όπως τόνισα και παραπάνω, όλοι οι παράγοντες αλληλοδιαπλέκονται. Θα ξεχωρίσω δύο τρεις από αυτούς που τους θεωρώ πολύ σημαντικούς.
Τηλεόραση
Είναι τεράστια, ως γνωστόν, η επίδραση της τηλεόρασης στη σημερινή κοινωνία σ’όλους τους τομείς. Οι άνθρωποι ζουν μια «δεύτερη ζωή» μέσα από την τηλεόραση με πολλά θετικά και αρνητικά στοιχεία που δεν θα αναλύσω εδώ.
Ένα είναι βέβαιο: Για ένα πολύ μεγάλο αριθμό παιδιών η τηλεόραση είναι συχνά μια δεύτερη οικογένεια, που τα επηρεάζει σημαντικότατα στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους.
Ζούμε σ’έναν εικονικό κόσμο όπου είναι δύσκολο για τα παιδιά να ξεχωρίσουν τι είναι πραγματικό. Η βία είναι, ίσως, το σημαντικότερο πρόβλημα και, κατά την άποψή μου, όχι μόνο η βία των κινηματογραφικών ταινιών και των τηλεοπτικών σειρών, αλλά η πραγματική βία των ειδήσεων, τις οποίες βλέπουν όλα τα παιδιά και οι έφηβοι.
Ένα θετικό στοιχείο της τηλεόρασης είναι ότι οι γονείς ενημερώνονται για τις γνώσεις μας γύρω από τα ψυχολογικά θέματα και την ανατροφή των παιδιών. Δυστυχώς, όμως, οι συνηθισμένοι παρουσιαστές είναι ακατάλληλοι, και ο κόσμος μπερδεύεται και αδυνατεί να ξεχωρίσει τι είναι σωστό και τι όχι, βλέποντας και ακούγοντας συχνά αντιφατικές απόψεις και γνώσεις από αυτοδιοριζόμενους ειδικούς («σύμβουλοι» ψυχικής υγείας, γάμου, οικογένειας κ.λ.π.).
Η κατάρρευση των ιδεολογικών συστημάτων δημιούργησε σε όλους, αλλά ιδιαίτερα στη νεολαία, ένα ιδεολογικό κενό. Δεν υπάρχει ένα σύστημα ηθικών αξιών για να ρυθμίσουν τη ζωή τους. Η κοινωνική ζωή, όπου το άτομο βιώνει τη ζωή του μαζί με άλλους, έχει μειωθεί σημαντικά. Είναι η εποχή μιας εγωκεντρικής αντίληψης του κόσμου, όπου ο καταναλωτισμός (που ενισχύεται με διαφημίσεις κ.λ.π. από το καπιταλιστικό σύστημα) οδηγεί σε έναν υλικό «ψευδοευδαιμονισμό» χωρίς ουσιαστική απόλαυση της ζωής. Η πολιτική απωθεί τους νέους γατί είναι ψεύτικη, ξύλινη, αποπροσανατολιστική κι εξυπηρετεί κατά κανόνα τα συμφέροντα ορισμένων ομάδων. Το θρησκευτικό αίσθημα έχει κι αυτό καταρρεύσει και γίνεται ακόμη χειρότερο από τον τρόπο που πολιτεύονται η Εκκλησία και οι εκπρόσωποί της.
Η πολιτική απάθεια δημιουργεί φόβο στους πολίτες και ιδιαίτερα στους νέους. Η αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης με θρησκευτικό επικάλυμμα έχει δημιουργήσει την τρομοκρατία που σήμερα είναι άκρως επικίνδυνη λόγω και της πρόσβασης τρομοκρατικών ομάδων σε όπλα επικίνδυνα υψηλής τεχνολογίας. Ο πυρηνικός κίνδυνος που τρομοκράτησε τις αμέσως προηγούμενες γενιές υπάρχει και σήμερα από την τρομοκρατία ή και από ανεξέλεγκτα κράτη όπως η Β.Κορέα. Βέβαια και ο Δυτικός κόσμος έχει εμπλακεί σε πόλεμους συχνά άδικους και για όλους απροκάλυπτου συμφέροντος, όπως στο Ιράκ.
Το μέλλον της οικογένειας
Ανέφερα τηλεγραφικά μερικούς παράγοντες που επηρεάζουν τη σημερινή οικογένεια και τείνουν να δημιουργήσουν μια εικόνα πιθανώνς διάλυσής της.
Είναι δύσκολο να κάνει κανείς μελλοντολογικές προβλέψεις. Θα περιορισθώ σε μερικές καθαρά προσωπικές απόψεις. Πιστεύω ότι οι βιολογικοί παράγοντες είναι εξαιρετικά ισχυροί κι έτσι τα δύο φύλα πάντα θα πλησιάζουν το ένα το άλλο. Βέβαια δεν είναι απαραίτητο να κάνουν οικογένεια. Οι ψυχολογικοί λόγοι είναι αυτοί που θα διατηρήσουν την οικογένεια. Ο άνθρωπος μεγαλώνει και δημιουργεί έντονο δεσμό με τη μητέρα κι αργότερα με όλη την οικογένεια και τείνει να το επαναβιώσει όταν μεγαλώνει. Η ανατροφή των παιδιών φαίνεται να γίνεται καλύτερα σε μια οικογένεια, παρόλο που υπήρξαν κι άλλες μορφές (π.χ. αρχαία Σπάρτη, κιμπούτζ στο Ισραήλ).
Οι κοινωνικές συνθήκες της σύγχρονης εποχής ωθούν στη δημιουργία οικογένειας. Ο καταναλωτισμός που ωθεί σε εργασία πολύωρη άνδρες και γυναίκες, η έλλειψη κοινωνικού ιστού και κοινωνικής ζωής με απότοκο το κλείσιμο και την εγωκεντρικότητα προκαλούν ένα αίσθημα ψυχικής ερημιάς. Το μόνο μέρος όπου ο άνθρωπος νιώθει ασφαλής και σημαντικός είναι μέσα στην οικογένεια και στις σχέσεις που δημιουργεί εκεί.
Η παγκοσμιοποίηση και η κοινωνία της πληροφορικής μας έδωσαν και θα μας δώσουν πολλά, αλλά επέτειναν το αίσθημα μοναξιάς κι ασημαντότητας του κάθε ατόμου, ιδιαίτερα στους μεγάλους αστικούς χώρους όπου ζει σήμερα το 70% περίπου του συνολικού πληθυσμού. Ο φόβος του θανάτου και ο φόβος του AIDS μας κάνουν να θέλουμε να έχουμε μια μόνιμη σχέση για να τους αντιμετωπίσουμε από κοινού – όπως όταν είμαστε παιδιά.
Συμπερασματικά πιστεύω ότι η οικογένεια θα συνεχίσει να υπάρχει για το προβλέψιμο μέλλον, παρά τις δυσκολίες και τη σύγχυση σήμερα. Θα υπάρξουν πιθανώς κάποιες σημαντικές αλλαγές. Ίσως ο γάμος να μην είναι ισόβιος, αλλά για καθορισμένο διάστημα (έως ότου μεγαλώσουν τα παιδιά) και μετά να είναι δυνητικά ανανεώσιμος. Πιστεύω ότι η μονογαμικότητα θα υποστεί μια φυσιολογική έκλειψη. Ο άνθρωπος θα μπορεί να έχει μια σταθερή οικογένεια και κατά καιρούς κι άλλες σχέσεις. Αυτό, βέβαια, δημιουργεί προβλήματα γιατί και σήμερα αυτό συμβαίνει χωρίς να ομολογείται. Υψηλότατο ποσοστό ανδρών έχουν μία ή περισσότερες εξωσυζυγικές σχέσεις και αυξανόμενο ποσοστό γυναικών το ίδιο. Η κατάσταση αυτή νομίζω ότι θα γίνει φανερή και θα είναι κομμάτι της οικογενειακής ζωής για όσους το έχουν ανάγκη. Κι από το ποσοστό π.χ. των ανδρών (που είναι με βάση διεθνείς στατιστικές πάνω από 90%) φαίνεται ότι η ανάγκη αυτή είναι φυσιολογική και γι’αυτό υπάρχει σχεδόν σε όλα τα θηλαστικά, ακόμη και στα λίγα είδη που δημιουργούν ζευγάρια.
Πιστεύω ότι το Διαδίκτυο θα αποτελέσει, ίσως, τον πιο σημαντικό τρόπο για να βρίσκει κανείς συντρόφους. Και σήμερα το ποσοστό στο εξωτερικό είναι πολύ μεγάλο κι αυξάνεται συνεχώς και στην Ελλάδα. Θα βελτιωθούν, ίσως, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες θα γίνεται αυτό.
Απόσπασμα από το βιβλίο του Ματθαίου Γιωσαφάτ «Η οικογένεια σε κρίση» εκδ.Ακρίτα, Αθήνα 2009
